MYND: AI
Byrjum á byrjuninni.
Ólígarkar eru ekki bara ríkir menn.
Ólígarkar eru fáir auðmenn sem ná svo sterkum tökum á atvinnulífi, pólitík og umræðu að þeir fá meira vægi en venjulegt fólk.
Britannica skilgreinir oligarchy sem vald fárra, gjarnan lítillar og forréttindamikillar valdaklíkur, og oligarch sem mann úr litlum hópi sem stjórnar eða ræður yfir landi, atvinnulífi eða öðrum lykilkerfum þmt. fjölmiðlum og með því geta þeir haft stjórn á umræðunni og hvernig hún þróast.
Íslendingar búa ekki í klassísku ólígarkaríki en það þýðir ekki að mynstrið sé ekki til hér. Þegar sömu hagsmunirnir birtast aftur og aftur hjá stórútgerðinni, hjá flokkunum, inni á Alþingi, í ráðherrastólum og í fjölmiðlaumhverfinu, þá er alveg eðlilegt að fólk spyrji hvort kvótakóngarnir séu komnir of langt inn í stjórnkerfið.
Það er sú spurning sem skiptir máli en ekki hvort menn móðgist yfir þeirri ummræðu.
Kjarni málsins er einfaldur: stórútgerðin hefur ekki bara gætt sinna hagsmuna utan frá. Hún hefur átt menn inni í kerfinu. Sumir hafa komið beint úr fyrirtækjunum. Aðrir úr hagsmunagæslu greinarinnar. Svo koma styrkirnir, tengslin og aðgangurinn. Þegar þetta allt leggst saman verður til valdablokk sem er miklu stærri en eitthvert eitt fyrirtæki eða einn stjórnmálamaður.
Skýrasta dæmið er Kristján Þór Júlíusson. Á opinberu æviágripi hans hjá Alþingi stendur að hann hafi verið formaður stjórnar Samherja hf. 1996–1998. Síðar varð hann svo sjávarútvegsráðherra. Þarna ertu með mann sem sat í toppstöðu hjá einu valdamesta sjávarútvegsfyrirtæki landsins og fór síðan í það embætti sem ræður miklu um leikreglur sömu greinar. Það eitt og sér er nóg til að menn eigi að stoppa og spyrja hvort þetta sé heilbrigt.
Þetta stoppaði ekki þar. Kristján Þór upplýsti sjálfur opinberlega að Samherji hefði styrkt framboð hans tvívegis og að hann hefði einnig fengið laun frá fyrirtækinu, meðal annars sem háseti sumrin 2010 og 2012. Þetta eru því ekki lausleg eða uppskálduð tengsl. Þetta eru skráð tengsl: Fyrri stjórnarseta, fjárhagsleg tengsl og pólitískur stuðningur. Þegar sami maður verður síðan ráðherra yfir málaflokknum sem fyrirtækið á mest undir í, þá er vantraustið ekki óeðlilegt heldur eru það eðlileg viðbrögð.
Ofan á þetta bætast tengsl Kristjáns Þórs við Þorstein Má Baldvinsson, forstjóra Samherja. Heimildin fjallaði um að Kristján Þór og Þorsteinn Már væru taldir „nánir vinir“ í skilningi stjórnsýslulaga. Það skiptir máli vegna þess að svona tengsl geta varpað skugga á hæfi ráðherra þegar hann fer með mál sem snerta fyrirtæki vinar hans. Það er nákvæmlega svona staða sem fær fólk til að sannfærast um að menn sitji beggja vegna borðs.
Hitt stóra dæmið er Jens Garðar Helgason. Samkvæmt Alþingi var hann formaður Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi 2014–2020 áður en hann varð þingmaður fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Þetta er ekki eitthvert smáatriði í ferilskrá. Þetta er beinn flutningur úr skipulagðri hagsmunagæslu útgerðarinnar og inn á Alþingi. Maður sem áður talaði fyrir greinina utan frá fær svo sæti inni á þinginu þar sem lögin eru rædd og mótuð. Menn þurfa ekki að vera sérfræðingar til að sjá hvað slíkt þýðir í reynd.
Þegar svona dæmi eru skoðuð saman sést mynstrið. Fyrst eru menn í fyrirtækjunum. Svo í hagsmunagæslunni. Síðan inni á þingi eða í ráðuneyti. Þetta þarf ekki að vera refsivert til að vera skaðlegt. Vandinn er ekki bara hvort þeir hafi gerst siðferðilegir lögbrjótar heldur hvort almenningur geti treyst því að ákvarðanir séu teknar fyrir landið allt en ekki með einn þröngan hagsmunahóp í huga.
Svo eru það peningarnir til flokkanna. Heimildin greindi frá því árið 2023 að um helmingur fyrirtækjastyrkja til stjórnarflokka hefði komið frá sjávarútvegi. Í tengdri umfjöllun sama dag var þetta orðað þannig að níu af hverjum tíu krónum sem geirinn gaf í stjórnmálastarf færu til stjórnarflokkanna. Eldri umfjöllun sýndi líka að útgerðin hefði styrkt Sjálfstæðisflokkinn og Framsókn um háar fjárhæðir yfir heilt kjörtímabil. Þetta er kjarni vandans, atvinnugrein sem græðir á pólitískum reglum styrkir þá sem setja reglurnar. Það má vera löglegt en er gjörsamlega siðlaust.
Síðan kemur umræðuvaldið. Morgunblaðið er ekki bara eitthvert hlutlaus fjölmiðill sem flytur fréttir. Vísir greindi frá því 2017 að félag í eigu Kaupfélags Skagfirðinga hefði aukið hlut sinn í Þórsmörk, eiganda Árvakurs, og að félag Eyþórs Arnalds hefði keypt hlut af Samherja, Síldarvinnslunni og Vísi. Heimildin greindi svo frá því 2024 að eigendur útgáfufélags Morgunblaðsins hefðu lánað rúmlega 150 milljónir króna inn í reksturinn. Eldri umfjöllun Heimildarinnar sýndi einnig að útgerðir í eigendahópi Moggans hefðu tapað hundruðum milljóna á útgáfunni en samt haldið henni gangandi. Á mannamáli: Útgerðartengdir peningar hafa verið hluti af því að halda þessu áhrifamikla blaði á floti. Það skiptir miklu máli þegar talað er um vald og stjórn á umræðunni í gegnum fréttir.
Þá er komið að hinu stærra samhengi. OECD sagði nú í mars 2026 að Ísland væri með opinbera skrá yfir hagsmunavörslu en að reglurnar skilgreindu ekki nægilega skýrt hverjir teldust hagsmunaverðir og að engin viðurlög væru við brotum á reglunum. Með öðrum orðum, það er aðgangskerfi til staðar, en varnirnar veikar. Svona umhverfi hentar alltaf best þeim sem eru ríkastir, best tengdir og geta haldið úti stöðugum þrýstingi til að halda hagsmunum sínum á lofti í umræðunni.
Og þetta er ekki bara fræðileg hætta. Ríkisendurskoðun sagði árið 2023 að stjórnsýsla og eftirlit með sjókvíaeldi hefðu verið veikburða og brotakennd og vart í stakk búin til að takast á við aukin umsvif í greininni. Þarna sést hvað gerist þegar stórir hagsmunir mæta veiku kerfi, þeir ryðjast inn og brjóta á bak aftur allar varnir.
Niðurstaðan er því ekki flókin.
Ólígarki á Íslandi lítur ekki út eins og í verstu sögum frá útlöndum. Hann lítur út eins og stór útgerðarfyrirtæki, þeirra menn inni í pólitík, styrkir til flokka, vinatengsl við ráðherra, veik hagsmunagæsla fyrir almenning og þjóðfélagið en síðast en ekki síst fjölmiðill sem útgerðartengdir eigendur halda uppi og nota til að stjórna umræðunni.
Þetta er ekki eitthvert eitt slys.
Þetta er mynstur.
Og þegar mynstur af þessu tagi myndast í kringum sameiginlega auðlind þjóðarinnar, þá er alveg rétt að tala um kvótakónga ólígarka í stjórnkerfinu.
Heimildarskrá
Britannica, skilgreiningar á oligarchy og oligarch.
Heimildin, um tengsl Kristjáns Þórs og Þorsteins Más og mat á „nánum vinum“ í skilningi stjórnsýslulaga.
Heimildin, um fyrirtækjastyrki frá sjávarútvegi til stjórnarflokka.
Vísir, um eignatengsl í kringum Árvakur/Þórsmörk og kaup á hlutum frá Samherja, Síldarvinnslunni og Vísi.
Heimildin, um lán hluthafa inn í rekstur Árvakurs og tap tengt útgáfu Morgunblaðsins.
OECD, Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026: Iceland, um reglur um hagsmunavörslu og skort á viðurlögum.
Ríkisendurskoðun, um veikburða og brotakennda stjórnsýslu og eftirlit með sjókvíaeldi.
Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, yfirfarin og leiðrétt af ritstjórn.
Skoðað: 5
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
