EES-spádómarnir 1992–1993 og ESB-umræðan í dag

Þegar EES-samningurinn var til umræðu á Alþingi árin 1991–1993 var hann ekki aðeins gagnrýndur sem slæmur viðskiptasamningur heldur var hann fordæmdur af mörgum þingmönnum lýst sem stórhættulegu skrefi sem gæti grafið undan fullveldi Íslands, opnað landhelgina, veikt yfirráð yfir auðlindum og leitt til atvinnuleysis, fátæktar og aukins ósjálfstæðis.
Í dag er sami samningur oft nefndur sem einn mikilvægasti samningur Íslands, jafnvel af fólki og sömu flokkum sem vilja alls ekki ganga í Evrópusambandið.

Þetta gerir gömlu umræðuna merkilega.
Ekki vegna þess að allar áhyggjur hafi verið út í loftið, heldur vegna þess að mörg sterkustu varnaðarorðin hafa einfaldlega ekki ræst í þeirri mynd sem þau voru sett fram.

Páll Pétursson sagði á Alþingi 12. janúar 1993 að EES væri „vondur samningur, óhagstæður og hættulegur“ og að hann myndi færa Íslendingum „ósjálfstæði, atvinnuleysi, fátækt og auðnuleysi“.
Hann sagði jafnframt að samningurinn bryti „augljóslega í bága við hina íslensku stjórnarskrá“.

Kristinn H. Gunnarsson kallaði EES „biðsal aðildar að Evrópubandalaginu“ og sagði aðeins stigsmun, ekki eðlismun, á EES og aðild að EB.
Stefán Guðmundsson varaði við því að Ísland væri að „opna landhelgi Íslands fyrir flota Evrópubandalagsins“, heimila erlendum aðilum kaup á íslensku landi og greiða leið erlendra þjóða að orkulindum landsins.
Eggert Haukdal spurði til hvers hefði verið barist fyrir 200 mílna fiskveiðilögsögu ef EB ætti síðan að móta fiskveiðistefnu Íslendinga.

Þetta voru stór orð.
Þau snerust ekki aðeins um tæknileg atriði í samningi.
Þau snerust um landið sjálft, auðlindirnar, landhelgina, atvinnuna og sjálfstæðið.

Hvað rættist?

Sumt í gagnrýninni á EES reyndist eiga við þar sem samningurinn hafði raunveruleg áhrif á íslenskt lagaumhverfi. Ísland tók upp stóran hluta reglna innri markaðarins. Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn urðu hluti af kerfinu. Alþingi fékk ekki lengur sama svigrúm og áður á öllum sviðum. Það er því ekki rétt að segja að EES hafi verið áhrifalaus samningur eða að gagnrýni á valdframsal hafi verið algjört rugl.

En stærstu hamfaraspárnar gengu ekki eftir.

Ísland missti ekki stjórn á fiskveiðilögsögunni við EES. Sameiginleg fiskveiðistefna ESB er ekki hluti af EES-samningnum og EES/EFTA-ríkin taka ekki þátt í henni. Ísland og Noregur ákveða eigin fiskveiðikvóta og halda takmörkunum á eignarhaldi og starfsemi í sjávarútvegi.

EES varð heldur ekki sjálfkrafa biðsalur inn í ESB. Samningurinn tók gildi 1. janúar 1994 og Ísland hefur verið innan EES í rúm þrjátíu ár án þess að ganga í Evrópusambandið.

Spár um atvinnuleysi, fátækt og auðnuleysi sem beina afleiðingu EES hafa heldur ekki staðist. Það þýðir ekki að EES hafi leyst öll vandamál Íslands eða að samningurinn sé gallalaus. En Ísland varð ekki fátækt, atvinnulaust jaðarríki Evrópu vegna EES. Þvert á móti hefur aðgangur að innri markaði Evrópu orðið einn af föstu þáttunum í íslensku efnahagslífi.

Þar eru staðreyndirnar því gömlu spárnar voru ekki allar vitlausar í grunninn því þær voru margar settar fram í svo ýktri mynd að þær hafa elst illa.

Sama mynstur í ESB-umræðunni nú

Í umræðu Alþingis 2025 og 2026 um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB birtist kunnuglegt mynstur.
Andstæðingar viðræðna segja að málið sé ekki saklaus könnun eða „að kíkja í pakkann“, heldur skref í átt að aðlögun og inngöngu.

Rósa Guðbjartsdóttir sagði 9. mars 2026 að þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna væri „gríðarlega stórt skref í átt að inngöngu í Evrópusambandið“.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kallaði tal um að „kíkja í pakkann“ leikrit og sagði að ef ríki sækti um aðild að ESB væri það búið að ákveða að það vildi inn í sambandið.
Bergþór Ólason sagði 17. apríl 2026 að pakkinn væri „galopinn“ og að í honum væri Evrópusambandið eins og það er.
Þorgrímur Sigmundsson sagði sama dag að „hér er ekki neinn pakki til að kíkja í“ og að ljóst væri að það sem væri í boði væri að aðlagast regluverki ESB.

Þetta eru ekki alveg sömu fullyrðingar og 1993.
Nú er ekki aðallega verið að segja að ESB-floti komi sjálfkrafa inn í íslenska landhelgi daginn eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú er áherslan frekar á ferlið sjálft, að viðræður séu ekki hlutlaus könnun, heldur aðlögun að regluverki ESB.

Sú gagnrýni er ekki öll ósanngjörn enda eru aðildarviðræður við ESB eru ekki venjulegur viðskiptasamningur milli tveggja jafnstæðra aðila þar sem allt er opið frá grunni.
Umsóknarríki þarf að taka upp regluverk sambandsins, en getur samið um aðlögunartíma, sérlausnir og undanþágur á ákveðnum sviðum.
Þess vegna er rétt að segja að „kíkja í pakkann“ sé einföldun.
En það er líka einföldun að láta eins og ekkert sé um að semja.

Kaldhæðnin: EES sem áður var hættan er nú vörnin

Mest áberandi mótsögnin er þó þessi: EES-samningurinn, sem var einu sinni sagður færa Íslandi ósjálfstæði, fátækt og glataða landhelgi, er nú oft notaður sem rök gegn ESB-aðild.

Bryndís Haraldsdóttir sagði 10. mars 2026 að Sjálfstæðisflokkurinn teldi hagsmunum Íslands betur borgið utan ESB en vildi „þétt og gott samstarf“ við Evrópusambandið. Hún vísaði þar til EES sem mikilvægs samstarfsgrunns. Sigurður Helgi Pálmason sagði 25. nóvember 2025 að EES væri ekki fullkominn, gæti verið flókinn og stundum þungur í vöfum, en hefði tryggt Íslandi aðgang að innri markaði Evrópu í meira en þrjá áratugi.

Þetta er eðlileg þróun að einhverju leyti.
Samningar sem eru umdeildir við upphaf geta síðar reynst gagnlegir. En þetta minnir líka á að pólitísk heimsendaspá er oft lélegur leiðarvísir. Það sem er kallað fullveldisafsal í einni umræðu getur orðið „mikilvægasti samningur Íslands“ í þeirri næstu.

Hvað má læra af þessu?

Lærdómurinn er ekki sá að allar áhyggjur af ESB séu rangar enda er það of einfalt.
Aðild að ESB væri stærra skref en EES Því þar kæmu inn mál sem EES tekur ekki yfir með sama hætti, þar á meðal sameiginleg stefna ESB á sviðum sem skipta Ísland miklu máli eins og sjávarútvegur, landbúnaður, tollamál, viðskiptastefna og stofnanalegt vald eru allt raunveruleg álitamál.

En lærdómurinn er heldur ekki sá að gamla EES-umræðan hafi verið traust fyrirmynd. Hún sýnir þvert á móti hversu auðvelt er að færa umræðu úr gagnrýni yfir í hræðsluáróður. Það er nákvæmlega það sem gerðist 1992 og 1993 Því þá var fullyrt að EES myndi opna landhelgina, færa erlendum aðilum auðlindirnar, brjóta stjórnarskrána og leiða til fátæktar.
Sú mynd stóðst ekki.

Þess vegna þarf að spyrja sömu spurningana núna. Hvað er raunveruleg áhætta og hvað er pólitískur áróður?

Það er raunverulegt að ESB-aðildarviðræður fela í sér að Ísland þarf að ræða upptöku regluverks ESB.
Það er líka raunverulegt að Ísland myndi ekki fá að hanna Evrópusambandið upp á nýtt.
En það er ekki sama og að segja að þjóðaratkvæði um framhald viðræðna sé sjálfkrafa innganga, eða að ekkert sé hægt að semja um.

Hlutlaus niðurstaða er því þessi: Gömlu EES-spárnar hafa ekki elst vel sem spádómar, en þær hafa elst vel sem viðvörun um umræðuna sjálfa.
Þegar stór Evrópumál koma upp á Íslandi fer umræðan fljótt í sömu skotgrafirnar, fullveldi, auðlindir, landhelgi, erlendir aðilar, stjórnarskrá og ótti við að þjóðin missi tökin á eigin landi.
Stundum eru þar raunveruleg álitaefni.
Stundum er verið að mála skrattann á vegginn.

Þess vegna eru gömu umræðurnar um EES svo mikilvæg heimild fyrir umræðuna um ESB í dag því ekki allir spádómar rætast eins og þeir voru lagðir upp fyrir þjóðina.

Skoðað: 72

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.