Andstæðingar ESB og lygaáróðurinn.

Hræðsluáróður afneitunarsinna ESB.
MYND: Skjáskot af FB.

Þegar andstæðingar ESB stíga fram á sviðið og öskra sig hása, blása til herferðar til að ljúga að fólki að með inngöngu í ESB sé verið að koma á herskyldu á íslandi og að ungt fólk verði neytt til að sinna herþjónustu undir hatti ESB.
Þetta er lygi, hræðsluárður og eingöngu gert til að koma í veg fyrir að almenningur segi já 29. ágúst næstkomandi um það að hefja aftur viðræður um inngöngu í Evrópusambandið.

Við skulum skoða fact-check, harðar staðreyndir sem staðfesta að þetta sé það sem það raunverulega er, heimskulegur og hættulegur áráður fólks sem neitar að trúa á staðreyndir en ákveður að setja upp álhatta og hreinlega ljúga framan í almenning í landinu.

Viðburðurinn verður í fyrirlestrarsal Þjóminjasafnsins 2. maí næstkomandi klukkan 12 á hádegi og frummælendur eru:
Steinunn Þóra Árnadóttir, fyrrverandi þingmaður.
Haraldur Ólafsson, formaður Heimssýnar.
Tinna Þorvalds Önnudóttir, listakona.

Að loknum framsögum verða fyrirspurnir og umræður.

Fundurinn er opinn og allir velkomnir.

Það þarf náttúrulega ekkert að taka það fram að best væri ef ESB sinnar mættu með spurningar og hefðu listan hér að neðan með sér ásamt því að lesa upp staðfestingar á því úr tenglunum hvað þetta í raun mikið óráðshjal.

Fact-check: „Ef Ísland gengur í ESB verður sett herskylda á Íslendinga“

Niðurstaða: Röng og villandi staðhæfing.

Það er rétt að varnarmál eru stærra mál innan Evrópu nú en áður. ESB er að auka varnarsamstarf, sameiginleg innkaup, hergagnaframleiðslu, herflutningsgetu og stuðning við Úkraínu. Það sést skýrt í Readiness 2030 og varnaráætlunum framkvæmdastjórnar ESB. Þar er talað um fjármögnun, iðnað, búnað, loftvarnir, dróna, herflutninga og getu ríkjanna — ekki um að setja almenna ESB-herskyldu á borgara aðildarríkja.

1. ESB getur ekki einhliða sett herskyldu á Íslendinga

Í núverandi ESB-rétti er herskylda ekki sameiginlegt vald ESB. Hún er landsmál hvers ríkis. Evrópuþingið segir það beint í úttekt frá 2025: þótt umræða um herskyldu hafi aukist í Evrópu, sé hún áfram „national competence“ og kjarni ríkisvalds; umræðan snúist því um þjóðríkin, ekki yfirþjóðlega ESB-herskyldu.

Framkvæmdastjórn ESB svaraði einnig í apríl 2026 að þjóðaröryggi sé á ábyrgð aðildarríkjanna, að sameiginleg vörn ESB krefjist einróma ákvörðunar Evrópuráðsins og að öll ríki samþykki slíka ákvörðun samkvæmt eigin stjórnskipun. Hún tók jafnframt fram að sameiginleg öryggis- og varnarmálastefna ESB megi ekki ganga gegn sérstöðu öryggis- og varnarmálastefnu einstakra ríkja.

Þýðing á mannamáli: ESB getur ekki bara ákveðið að íslensk ungmenni fari í her. Til þess þyrfti íslenskt löggjafarvald sjálft að breyta íslenskum lögum.

2. Sum ESB-ríki hafa herskyldu — en það er þeirra eigin ákvörðun

Það er rétt að nokkur ESB-ríki hafa herskyldu eða hafa endurvakið hana. Evrópuþingið taldi árið 2025 níu aðildarríki með friðartímaherskyldu: Austurríki, Kýpur, Danmörku, Eistland, Finnland, Grikkland, Lettland, Litháen og Svíþjóð; Króatía hafði þá ekki enn lokið lagasetningu en var komin í ferli.

Dæmin sýna að þetta er landsbundið. Austurríki hefur herskyldu fyrir karlkyns ríkisborgara yfir 18 ára aldri og val um herþjónustu eða borgaralega þjónustu. Það kemur úr austurrískum lögum, ekki ESB-reglu. Svíþjóð hefur sitt eigið kerfi um „total defence duty“, þar sem fólk getur verið kallað til herþjónustu, borgaralegrar þjónustu eða annarra þjóðvarnarstarfa; það byggist á sænskum reglum og sænskum stjórnvöldum.

Það að sum ESB-ríki hafi herskyldu sannar ekki að ESB-aðild valdi herskyldu. Það sannar bara að aðildarríki ráða þessu sjálf.

3. Sameiginleg varnarmál ESB þýða ekki ESB-her með herskyldu

Sameiginleg öryggis- og varnarmálastefna ESB, CSDP, gerir ESB kleift að senda borgaraleg og hernaðarleg verkefni utan ESB. En þau byggja á getu og framlögum aðildarríkjanna. Ráðið segir að CSDP byggi á „operational capabilities of EU member states“ og að ákvarðanir um CSDP séu teknar einróma í ráðinu.

Það þýðir að ESB hefur verkefni, stofnanir og samræmingu á varnarsviði. Það þýðir ekki að ESB geti gripið íslenska borgara og sent þá í herþjónustu.

4. Varnarskylduákvæði ESB breytir ekki þessu

Í 42. gr. 7. mgr. ESB-sáttmálans er gagnkvæm aðstoðarskylda ef aðildarríki verður fyrir vopnaðri árás. Reuters fjallaði nýlega um að ESB-ríki séu að ræða hvernig þetta ákvæði eigi að virka betur í framkvæmd. Þar kemur líka fram að ákvæðið megi ekki ganga gegn sérstöðu varnarmálastefnu einstakra ríkja og eigi að vera í samræmi við NATO-skuldbindingar ríkja sem eru í NATO.

Fyrir Ísland skiptir þetta máli, en ekki með þeim hætti að það búi til herskyldu. Ísland er þegar NATO-ríki án fasts hers. Evrópuþingið bendir á að Ísland hafi engan fastan her, hafi verið stofnaðili að NATO og byggi varnir sínar á NATO og varnarsamningi við Bandaríkin.

5. Fyrri íslensk gögn um ESB-viðræður styðja ekki fullyrðinguna

Í opinberri úttekt Stjórnarráðsins um aðildarviðræður Íslands við ESB kom fram að í kaflanum um utanríkis-, öryggis- og varnarmál hafi verið áréttað að staða Íslands sem herlauss ríkis yrði óbreytt og að herskylda yrði ekki tekin upp á Íslandi.

Það er mjög afgerandi atriði. Þegar málið var raunverulega í aðildarviðræðum var ekki lagt upp með íslenskan her eða íslenska herskyldu.

Dómur

Fullyrðingin „ef Ísland gengur í ESB verður sett herskylda á Íslendinga“ stenst ekki fact-check.

Réttara væri að segja:

ESB-ríki eru að auka varnarsamstarf og mörg Evrópuríki ræða nú aukna mönnun herja sinna. Sum ESB-ríki hafa herskyldu samkvæmt eigin landslögum. En ESB-aðild Íslands myndi ekki sjálfkrafa setja herskyldu á Íslendinga og engin núverandi ESB-regla heimilar ESB að gera það einhliða.

Þetta er því ekki staðreynd heldur pólitísk hræðslufullyrðing. Hún blandar saman raunverulegri aukningu í varnarsamstarfi Evrópu og rangri niðurstöðu um að ESB geti eða muni leggja herskyldu á Íslendinga.

Skoðað: 42

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.