Er hægt að lögfesta 48 daga strandveiðar með 774 kg á dag?

Það heyrist oft í umræðunni að það sé einfaldlega „ekki hægt“ að lögfesta 48 daga á hvern strandveiðibát með 774 kílóa afla á hvern veiðidag. Það er þó of einföld og í raun villandi framsetning. Réttara er að segja að það sé alveg hægt að lögfesta slíkt kerfi, en það verður ekki gert innan núverandi ramma nema Alþingi breyti bæði lögum og reglugerðum og tryggi meira aflamagn inn í strandveiðarnar. Deilan snýst því ekki fyrst og fremst um hvort þetta sé lagalega mögulegt, heldur hver á að leggja til aflann og hvernig á að skrifa nýju reglurnar.

Í dag byggjast strandveiðar á 6. gr. a laga um stjórn fiskveiða nr. 116/2006. Þar er kveðið á um að ráðherra ráðstafi aflamagni til strandveiða á tímabilinu 1. maí til 31. ágúst. Sama lagagrein gerir einnig ráð fyrir að Fiskistofa stöðvi strandveiðar þegar sýnt er að leyfilegum heildarafla verði náð. Þetta er lykilatriði. Núverandi kerfi er þannig ekki byggt á því að hver einstakur bátur hafi tryggðan og óskoraðan rétt til ákveðins fjölda daga, heldur á því að margir bátar sækja í sameiginlegan pott sem lokast þegar hann tæmist.

Það er rétt að lögin tala um 12 veiðidaga í hverjum mánuði á tímabilinu maí til ágúst, sem jafngildir 48 dögum yfir vertíðina. En það eitt og sér þýðir ekki að 48 dagar séu tryggðir í framkvæmd. Ástæðan er sú að sama lagagrein setur kerfinu heildarmörk: ef potturinn tæmist, þá stöðvast veiðarnar. Þess vegna er munur á því að hafa formlegan rétt á pappír og að hafa raunverulegan tryggðan rétt í framkvæmd. Undir núgildandi lögum er dagafjöldinn til staðar sem hámarksheimild, en ekki sem fulltryggð niðurstaða óháð heildaraflanum.

Svo er annað atriði sem oft gleymist í umræðunni. Talan 774 kíló á dag er ekki núgildandi meginregla í lögunum sjálfum. Í gildandi 6. gr. a er hámarkið orðað sem 650 kíló í þorskígildum í hverri veiðiferð, en 750 kíló fyrir rafknúin skip. Ef markmiðið er að festa sérstaklega 774 kíló í sessi sem dagshámark, þá dugar ekki að segja einfaldlega að „vilji sé fyrir hendi“. Þá þarf annaðhvort að breyta lögunum sjálfum eða setja mjög skýra lagaheimild sem leyfir ráðherra að ákveða þetta magn í reglugerð. Núverandi lagaumhverfi ber þá tölu ekki sjálft uppi.

Þetta kom skýrt fram í stjórnarfrumvarpi sem lagt var fram árið 2025 vegna strandveiða. Þar var sérstaklega lagt til að Fiskistofa skyldi ekki stöðva strandveiðar á fiskveiðiárinu 2024/2025 þrátt fyrir núverandi stöðvunarákvæði. Í greinargerð frumvarpsins kom fram að alls hefðu 888 umsóknir borist um strandveiðileyfi og að reikna mætti með að veiðileyfin yrðu fleiri en árið áður. Þar sagði einnig berum orðum að reynslan af strandveiðitímabilinu 2025 yrði notuð til að afmarka betur þær lagabreytingar sem þyrfti að gera svo tryggja mætti 48 veiðidaga til framtíðar. Með öðrum orðum: Alþingi hefur sjálft viðurkennt að núverandi lög duga ekki ein og sér til að tryggja 48 daga nema þeim sé breytt.

Ástæðan er einföld þegar tölurnar eru reiknaðar. Ef einn bátur fær 48 daga og má veiða 774 kíló á dag, þá er það 37.152 kíló á ári, eða rúm 37 tonn á bát. Ef 600 bátar nýta þetta fullt út þarf um 22.291 tonn. Ef 700 bátar nýta þetta þarf um 26.006 tonn. Ef 850 bátar nýta þetta þarf um 31.579 tonn. Þarna sést strax af hverju málið er pólitískt erfitt. Það er ekki nóg að setja fallega setningu í lög. Það þarf líka að tryggja að þetta aflamagn sé til staðar innan fiskveiðistjórnarkerfisins. Annars verður „48 daga réttur“ að innantómu loforði. Reikningurinn byggir á þeim forsendum sem lagðar voru til grundvallar í frumvarpsumræðunni 2025 um 48 daga og mjög mikla þátttöku báta.

Þá kemur að stærsta álitaefninu: Hvaðan á aflinn að koma? Samkvæmt 8. gr. laga um stjórn fiskveiða er ákveðið hlutfall aflaheimilda, svokallað 5,3%, tekið frá áður en almenn úthlutun fer fram. Þessar aflaheimildir eru svo á forræði ráðherra og þeim er ráðstafað til sérstakra markmiða innan kerfisins. Í nýrra frumvarpi frá 2025–2026 var sérstaklega lagt til að ráðherra fengi tímabundna heimild til að ráðstafa viðbótaraflamagni til strandveiða, allt að 2.700 tonnum af óslægðum þorski, og jafna það síðan út á næstu árum. Það sýnir að þegar stjórnvöld vilja auka strandveiðar þurfa þau annaðhvort að færa magn til innan kerfisins eða búa til sérstakar undanþágur.

Ef Alþingi vildi því festa í lög 48 daga með 774 kílóum á dag, þyrfti líklega að gera a.m.k. þrjár meginskipulagsbreytingar. Í fyrsta lagi þyrfti að breyta 6. gr. a þannig að Fiskistofa gæti ekki lokað strandveiðum áður en 48 dagar hafa náðst, nema við mjög sérstakar aðstæður. Í öðru lagi þyrfti að breyta hámarki afla í veiðiferð, þar sem 774 kíló eru ekki sú tala sem stendur nú í lögunum. Í þriðja lagi þyrfti að tryggja meira aflamagn til strandveiða, annaðhvort með stærri ráðstöfun úr 5,3% pottinum eða með nýrri sérheimild í lögum. Án þessara breytinga væri löggjöfin annaðhvort ósamkvæm sjálfri sér eða rétturinn myndi standa og falla með því hvort potturinn entist.

Síðan þyrfti að laga reglugerðirnar að nýju kerfi. Nú er í gildi reglugerð nr. 136/2026 um strandveiðar, og henni hefur þegar verið breytt í apríl 2026. Það sýnir að framkvæmd strandveiða er ekki aðeins ákveðin í lögunum heldur einnig í árlegri reglugerðarsetningu. Þar er útfært hvernig leyfi eru veitt, hvaða skilyrði gilda og hvernig fyrirkomulagið er útfært í framkvæmd. Ef ætti að festa 48 daga og 774 kíló sem raunverulegan rétt þyrfti því ekki bara lagabreytingu á Alþingi heldur líka reglugerðarbreytingar frá ráðherra og stjórnvöldum um hvernig nýja kerfið ætti að virka frá degi til dags.

Niðurstaðan er því þessi: Já, það er hægt að lögfesta 48 daga á hvern strandveiðibát með 774 kíló á dag. En það verður ekki gert með einni yfirlýsingu eða slagorði. Það þarf að breyta lögunum, breyta reglugerðunum og umfram allt tryggja að aflamagnið fylgi með. Aðalspurningin er því ekki hvort þetta sé lagalega ómögulegt. Aðalspurningin er hver á að láta af hendi aflaheimildirnar eða hvaða nýja ráðstöfun á að búa til svo þetta standist í raun. Þar liggur hinn raunverulegi ágreiningur.

Heimildir

Lög um stjórn fiskveiða nr. 116/2006:
https://www.althingi.is/lagas/nuna/2006116.html

Stjórnarfrumvarp 586/156 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða (strandveiðar), 2025:
https://www.althingi.is/altext/156/s/0586.html

Stjórnarfrumvarp 900/157 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða (sértækar ívilnanir og jöfnunarheimild), 2025–2026:
https://www.althingi.is/altext/pdf/157/s/0900.pdf

Reglugerð nr. 136/2026 um strandveiðar:
https://adverts.stjornartidindi.is/B_nr_136_2026.pdf

Breyting á reglugerð um strandveiðar, birt 9. apríl 2026:
https://island.is/stjornartidindi/nr/9f2dcdea-2c82-4663-9deb-c85ea2a765e8

Upplýsingar Fiskistofu um strandveiðar 2026:
https://island.is/s/fiskistofa/tilkynningar/reglugerd-um-strandveidar-er-komin-ut-13-2-2026

Grenin er unnin með aðstoð ChatGPT og staðreyndatékkuð, yfirfarin og leiðrétt af ritstjórn.

Skoðað: 121

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.