Sunnudagshugvekjan: Sjálfstæð þjóð með þrælslund?

Íslendingar tala gjarnan um sjálfstæði eins og það sé eitthvað sem við eignuðumst endanlega árið 1944 og höfum síðan borið með okkur eins og erfðagrip. Við erum sjálfstæð þjóð. Við ráðum okkur sjálf. Við látum engan segja okkur fyrir verkum.

Samt er stundum eins og sjálfstæðið nái ekki alla leið inn í hugsunarháttinn.

Það er nefnilega hægt að eiga fána, forseta, Alþingi, ríkisstjórn, ráðherra og þjóðsöng — en hugsa samt eins og undirsáti. Það er hægt að vera formlega frjáls en haga sér eins og maður þurfi alltaf að biðja einhvern annan um leyfi til að standa uppréttur.

Saga Íslands skýrir þetta að hluta. Í margar aldir voru Íslendingar ekki sjálfstæð þjóð í nútímalegum skilningi. Landið var fátækt, einangrað og háð erlendu valdi. Danska einokunarverslunin, embættismannakerfið, jarðeigendur, prestar, sýslumenn og staðbundnir höfðingjar mótuðu samfélag þar sem hinn almenni maður hafði takmarkað svigrúm. Fólk lærði að halda sig til hlés, vera ekki með of mikinn hávaða, styggja ekki rétta fólkið og vona að kerfið væri ekki of hart við það.

Slíkt hverfur ekki úr þjóðarsál á einni nóttu.

Þrælslund er ljótt orð. Það þarf að nota það varlega. Það má ekki nota það til að niðurlægja fólk sem lifði af erfiðar aðstæður, fátækt, kulda, harðindi og valdakerfi sem það réði litlu um. En það má nota orðið þegar fólk venst því að lúta valdi sem það ætti að geta veitt aðhald. Þegar fólk afsakar þá sem svíkja það. Þegar það kýs aftur og aftur yfir sig sömu stjórnmálaöflin, sömu hagsmunina, sömu loforðin og sömu vonbrigðin.

Þá er eitthvað að.

Ekki vegna þess að almenningur sé heimskur. Það er of einföld skýring og röng. Fólk kýs ekki alltaf gegn eigin hagsmunum af því það skilji ekkert. Það gerir það oft af því það hefur verið kennt að aðrir viti betur. Að stöðugleiki sé mikilvægari en réttlæti. Að kunnuglegt vald sé skárra en óviss breyting. Að betra sé að kjósa þann sem maður þekkir, jafnvel þótt hann hafi brugðist áður, heldur en að hætta á eitthvað nýtt.

Þetta er ekki bara íslenskt. En það er mjög íslenskt hvernig þetta birtist.

Við erum lítið samfélag. Næstum allir þekkja einhvern sem þekkir einhvern. Stjórnmálamaðurinn er ekki bara stjórnmálamaður. Hann er frændi, fyrrverandi skólafélagi, nágranni, vinur vinar eða maður sem mætti einu sinni á þorrablót og tók í höndina á fólki. Fyrirtækið sem hefur of mikil völd er ekki bara fyrirtæki. Það styrkir íþróttafélagið. Það auglýsir í blaðinu. Það á tengsl inn í sveitarfélagið. Það er „okkar fólk“.

Og þegar allt verður svona persónulegt verður erfitt að kalla hlutina réttum nöfnum.

Þá verður spilling ekki spilling heldur „mistök“.
Svik verða „breyttar aðstæður“.
Valdníðsla verður „óheppilegt verklag“.
Hagsmunagæsla verður „atvinnuuppbygging“.
Og almenningur á bara að sýna þolinmæði.

Þolinmæði er góð þegar hún er dyggð. Hún er hættuleg þegar hún verður uppgjöf.

Stóra spurningin er þessi: Af hverju heldur fólk áfram að kjósa yfir sig stjórnmál sem það kvartar síðan yfir næstu fjögur árin?

Ein skýringin er vaninn. Fólk erfir stjórnmálaskoðanir eins og ættarnafn. Það kýs eins og foreldrar þess kusu. Það treystir flokknum af því fjölskyldan hefur alltaf gert það. Jafnvel þegar flokkurinn hefur breyst, fólkið í honum hefur breyst og hagsmunirnir sem hann þjónar hafa breyst.

Önnur skýring er óttinn. Ótti við breytingar er eitt sterkasta stjórntæki sem til er. Það þarf ekki alltaf að hóta fólki beint. Það dugar að segja því að allt fari í rugl ef það kýs öðruvísi. Að atvinnan hverfi. Að skattarnir hækki. Að sveitin leggist af. Að borgin fari á hausinn. Að útlendingar taki yfir. Að Evrópa gleypi okkur. Að markaðurinn refsi okkur. Að kerfið hrynji.

Þá grípur fólk í það sem það þekkir, jafnvel þótt það sé óánægt með það.

Þriðja skýringin er sú að stjórnmálin hafa lært að tala til fólks á kjördag en ekki endilega að vinna fyrir það eftir kosningar. Fyrir kosningar eru allir með lausnir. Allir ætla að hlusta. Allir ætla að standa með heimilunum, sjómönnum, bændum, launafólki, eldri borgurum, ungu fólki og landsbyggðinni. Svo líður kjörtímabilið og allt í einu er ekki hægt að gera þetta strax. Það þarf að skoða málið betur. Það þarf samráð. Það þarf nefnd. Það þarf skýrslu. Það þarf meiri tíma.

En sum mál þurfa aldrei meiri tíma þegar þau henta réttu aðilunum.

Þá er hægt að afgreiða hratt. Þá finnast peningar. Þá opnast dyr. Þá verða reglur sveigjanlegar. Þá skilja allir mikilvægi málsins.

Almenningur sér þetta. Hann finnur þetta. En of oft endar reiðin í eldhúsinu, á kaffistofunni eða í athugasemdakerfi á netinu. Hún verður sjaldnar að pólitískri ábyrgð.

Þar liggur vandinn.

Lýðræði virkar ekki ef kjósendur muna aðeins síðustu tvær vikurnar fyrir kosningar. Það virkar ekki ef flokkar geta svikið loforð, þjónað þröngum hagsmunum, talað niður til almennings og mætt síðan aftur með nýtt slagorð eins og ekkert hafi gerst.

Sjálfstæði þjóðar er ekki bara spurning um landamæri. Það er spurning um sjálfsvirðingu.

Sjálfsvirðing þýðir að kjósendur spyrji: Hvað gerðuð þið síðast þegar þið höfðuð völd? Hverjum þjónuðuð þið í raun? Hver fékk fyrirgreiðslu? Hver borgaði reikninginn? Hver græddi? Hver tapaði? Og af hverju eigum við að trúa ykkur núna?

Það er ekki öfgar að spyrja þannig. Það er lágmark.

Íslendingar þurfa ekki að verða tortryggnir út í allt og alla. En þeir þurfa að hætta að rugla saman kurteisi og undirgefni. Það má bera virðingu fyrir embættum án þess að krjúpa fyrir þeim. Það má hlusta á stjórnmálamenn án þess að trúa þeim í blindni. Það má vera stoltur af þjóðinni án þess að verja kerfi sem bregst almenningi.

Kannski er næsta skref í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga ekki að losna undan erlendu valdi. Kannski er það að losna undan gömlum vana: að bíða eftir því að einhver annar reddi hlutunum, einhver annar taki ábyrgðina, einhver annar segi sannleikann og einhver annar hreinsi til.

Þjóð sem kýs yfir sig sömu vonbrigðin aftur og aftur getur ekki endalaust kennt stjórnmálamönnum einum um. Valdið kemur að lokum frá kjósendum. Og ef kjósendur halda áfram að verðlauna svik, undanbrögð og sérhagsmuni með atkvæði sínu, þá læra stjórnmálin nákvæmlega eina lexíu:

Að það borgi sig.

Það er óþægileg hugsun á sunnudegi. En kannski er hún nauðsynleg.

Sjálfstæði er ekki minnisvarði. Það er dagleg ákvörðun.
Og þjóð sem vill vera frjáls þarf fyrst að hætta að kjósa eins og hún sé enn að biðja um leyfi.

Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, yfirfarin og löguð af ritstjórn.

Skoðað: 37

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.