Sunnudagshugvekjan: Að lofa hverju sem er í kosningabaráttu til að fá atkvæði

Þegar verkefnilistinn á heimilinu lengist með hækkandi hitastigi og verkefnum utanhúss fjölgar en áfram eru aðeins 24 tímar í sólarhringnum þá eru alltaf einhver verkefni sem þarf að setja til hliðar eða fækka vinnustundunum sem lagðar eru í þau og það er ástæða þess að lítið hefur verið um birtingar á pistlum og greningum á ástandinu á íslandi hér á Skandall.is.
Önnur verkefni sem taka yfir á þessum árstíma þurfa að hafa forgang og þegar einn einstaklingur sér alfarið um að koma öllu efni til skila þá verður að vanda valið og fækka þeim klukkutímum sem fara í efnistök, skrifa greinar, leita að heimildum, tenglum og greiningum á þeim efnistökum sem fjallað er um.

En nóg um það því það verða sveitarstjórnarkosningar núna 16. maí og frambjóðendur komnir í örvæntngafulla herferð að koma sínum málefnum á framfæri og eru deildar skoðanir um margt af því en þó sérstaklega auglýsing frá Miðflokkinum þar sem kinnhestur var í aðalhlutverki. Sú auglýsing hefur verð fjarlægð en ætti að minna fólk á að frambjóðendur og flokkar sem nota ofbeldi, vísa í ofbeldi eða nota það sem réttlætingu gagnvart einhverjum hópum í samfélaginu eru á engan hátt né með neinu móti hæfir til að vera í stjórnunarstöðu í samfélaginu enda hefur það sýnt sig aftur og aftur í gegnum ár og aldir að ofbeildi leysir engan vanda heldur eykur hann og gerir hann enn stærri hluta af vanda sem er fyrir.

Svo eru það öll loforðin sem eiga sér enga stoð í raunveruleikanum, loforð um að sveitarfélög ætli að gera hitt og þetta sem þau hafa engan lagalegan grunn né rétt til að gera því það er í mörgum tilfellum á hendi Ríkisins, ríkisstjórnar og Alþingis að gera þær breytingar sem frambjóðendur sveitarfélaga segjast ætla að gera en hafa engann grunn til að standa á þegar upp er staðið en lofa því samt að ætla að gera það vitandi að þeir eru að segja ósatt aðeins til að veiða atkvæði frá fólki sem hefur ekki kynnt sér raunveruleika og staðreyndir hlutana áður en það hleypur inn í kjörklefan og kýs flokk eða fólk sem getur aldrei staðið við þau loforð sem þeir eru að setja fram því það er ekki á færi sveitarfélagsins heldur ríkisins að framkvæma þau.

Sveitarfélög hafa mikilvæg verkefni. Þau reka leikskóla, grunnskóla, skipulagsmál, félagsþjónustu, íþrótta- og frístundamál, fráveitu, götur, sorp og aðra nærþjónustu.
Sveitarstjórnarlög segja að sveitarfélög ráði sjálf sínum málum á eigin ábyrgð, en aðeins innan þeirra marka sem lög setja. Sveitarstjórn getur ekki lofað hverju sem er. Hún getur aðeins lofað því sem sveitarfélagið hefur löglegt vald og fjármagn til að gera.

Þess vegna þarf að spyrja einfaldrar spurningar um hvert kosningaloforð:

Er þetta á valdi sveitarfélagsins?

Ef svarið er nei, á frambjóðandinn ekki að lofa því. Hann getur sagst ætla að þrýsta á ríkið. Hann getur sagst ætla að berjast fyrir málinu. Hann getur sagst ætla að semja, senda erindi, vinna með þingmönnum eða stofnunum.
En hann á ekki að selja það sem loforð um framkvæmd.
Það er munur á þessu:
„Við munum tryggja þetta.“

og þessu:
„Við munum þrýsta á ríkið um þetta.“

Fyrra er loforð. Seinna er hagsmunagæsla.
Hagsmunagæsla er ekki það sama og framkvæmdavald.

Leikskólinn og fæðingarorlofið

Leikskólar eru á ábyrgð sveitarfélaga. Það er alveg skýrt. Sveitarfélög bera ábyrgð á starfsemi leikskóla og eiga að hafa forustu um að tryggja börnum leikskóladvöl.

En bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla er ekki bara sveitarstjórnarmál því fæðingarorlof er ríkiskerfi.
Lögbundinn réttur til leikskólavistar er lagamál. Fjármögnun slíks réttar snertir bæði ríki og sveitarfélög. Þegar rætt hefur verið um að lögfesta rétt barna til leikskólavistar hefur það verið mál sem krefst lagasetningar og undirbúnings, ekki bara ákvörðunar eins bæjarstjórnarmeirihluta.

Þess vegna er hæpið þegar frambjóðendur tala eins og þeir geti einir lokað þessu bili.

Sveitarfélag getur fjölgað plássum. Það getur byggt leikskóla. Það getur greitt heimgreiðslur. Það getur styrkt dagforeldra. Það getur breytt innritunarreglum.

En það getur ekki eitt og sér breytt fæðingarorlofinu.
Það getur ekki eitt og sér lögfest landsrétt barna til leikskóla.
Það getur ekki eitt og sér tryggt að starfsfólk sé til í kerfinu.

Þarna verður loforðið oft óheiðarlegt. Ekki vegna þess að markmiðið sé rangt. Heldur vegna þess að valdið er annars staðar.

Húsnæði og fyrsta íbúðin

Annað algengt loforð er að ungt fólk eigi að geta keypt fyrstu íbúðina í eigin sveitarfélagi.

Það hljómar vel. Það er líka raunverulegt vandamál. En sveitarfélag getur ekki lofað fólki kaupmætti.

Sveitarfélag getur skipulagt byggð. Það getur úthlutað lóðum. Það getur sett skilmála. Það getur stutt uppbyggingu leiguíbúða eða óhagnaðardrifins húsnæðis. Það getur hraðað skipulagsvinnu.

En sveitarfélag ræður ekki vöxtum.
Það ræður ekki verðbólgu.
Það ræður ekki lánareglum.
Það ræður ekki byggingarkostnaði.
Það ræður ekki launum fólks.

Þegar frambjóðandi í Hafnarfirði lofar til dæmis að ungt fólk eigi að geta keypt sína fyrstu íbúð í eigin bæ, er eðlilegt að spyrja hvað sé raunverulega verið að lofa: lóðum, skipulagi, félagslegri uppbyggingu, afslætti, stofnframlögum eða bara fallegri setningu? Í sömu grein er líka lofað lægra útsvari, leikskólaplássi frá 12 mánaða aldri, 250 þúsund króna heimgreiðslum, fríu strætó fyrir börn, næturstrætó, nýju menningarhúsi og lengri opnun í sundlaugum.

Það er ekki nóg að segja að bærinn eigi að vera góður fyrir ungt fólk. Það þarf að segja hvaða hluti sveitarfélagið getur gert sjálft og hvaða hluti eru háðir ríkinu, markaðnum eða lánakerfinu.

Sjúkrahús, háskólar og flugvellir

Akureyri er gott dæmi um loforð og væntingar sem liggja á mörkum sveitarstjórnarmála og ríkisvalds.

Í grein frambjóðanda Viðreisnar á Akureyri er fjallað um háskóla, sjúkrahús og alþjóðaflugvöll. Þar er reyndar sagt beint að háskólar, sjúkrahús og flugvellir séu á ábyrgð ríkisins, ekki sveitarfélaga, og að hlutverk sveitarfélagsins sé að vera sterk rödd gagnvart ríkisvaldinu.

Það er heiðarlegri framsetning.

Þetta er nákvæmlega munurinn sem skiptir máli.

Sveitarstjórn getur barist fyrir betri heilbrigðisþjónustu.
Hún getur þrýst á um uppbyggingu sjúkrahúss.
Hún getur talað fyrir flugsamgöngum.
Hún getur unnið með háskóla og ríki.

En hún rekur ekki sjúkrahúsið.
Hún ákveður ekki fjárveitingar ríkisins til háskóla.
Hún ákveður ekki ein alþjóðaflugvöll.

Ef frambjóðandi segir „við ætlum að tryggja sjúkrahúsið“ þarf að spyrja: með hvaða valdi?

Ef svarið er „með þrýstingi á ríkið“ á að segja það strax. Það er ekki framkvæmdaloforð. Það er baráttumál.

Þjóðvegir, göng og stórar samgöngur

Á landsbyggðinni eru samgöngumál oft stærsta sveitarstjórnarmálið í umræðunni. Það er skiljanlegt. Í Múlaþingi hafa samgöngumál til dæmis verið sögð í brennidepli í aðdraganda kosninganna.

En þar þarf líka að vera heiðarleiki.

Sveitarfélög ráða yfir sveitarfélagsvegum. Þau geta sinnt götum, gangstéttum, lýsingu, skipulagi, umferðaröryggi og staðbundnum framkvæmdum.

Þjóðvegir eru annað mál. Vegagerðin segir sjálf að þjóðvegir séu vegir fyrir almenning sem ríkið heldur við, Vegagerðin sé veghaldari þjóðvega og sveitarfélög séu veghaldarar sveitarfélagsvega.

Þess vegna er ekki rétt að tala eins og bæjarstjórn geti ein ákveðið jarðgöng, stofnvegi, þjóðvegi eða stórar ríkisframkvæmdir.

Hún getur þrýst á.
Hún getur skipulagt.
Hún getur forgangsraðað sínum götum.
Hún getur unnið með Vegagerðinni.

En hún getur ekki ein sett ríkisframkvæmdir inn á samgönguáætlun og fjármagnað þær með bæjarstjórnarsamþykkt.

Þetta þarf að segja skýrt í kosningabaráttu.

Lögregla og öryggi

Öryggi íbúa er mikilvægt. Það er eðlilegt að frambjóðendur tali um lýsingu, forvarnir, félagsstarf, ungmennastarf, skipulag hverfa og samstarf við lögreglu.

En lögreglan er ekki rekin af sveitarfélögum. Í lögreglulögum segir að ríkið haldi uppi starfsemi lögreglu, og í greinargerð með lögreglulögum kemur fram að ríkið beri kostnað af almennri löggæslu í landinu.

Bæjarstjórn getur því ekki lofað fleiri lögreglumönnum á vakt eins og það sé hennar fjárhagsáætlun.

Hún getur krafist þess af ríkinu.
Hún getur óskað eftir samstarfi.
Hún getur bætt lýsingu.
Hún getur styrkt forvarnir.
Hún getur unnið gegn félagslegum vanda.

En hún ræður ekki mönnun lögreglunnar.

Ef frambjóðandi lofar „meiri löggæslu“ þarf hann að segja hvort hann meini raunverulega lögreglu ríkisins eða aðgerðir sem sveitarfélagið ræður sjálft.

Heilsugæsla og heilbrigðisþjónusta

Sama gildir um heilsugæslu.

Sveitarfélög geta haft mikil áhrif á lýðheilsu. Þau geta byggt upp gönguleiðir, íþróttaaðstöðu, félagsstarf, þjónustu við eldra fólk, frístundir og forvarnir. Þau geta líka tekið þátt í samþættri þjónustu þar sem félagsþjónusta og heilbrigðisþjónusta þurfa að mætast.

En heilsugæsla og sjúkrahús eru fyrst og fremst hluti af heilbrigðiskerfi ríkisins. Reglugerð um heilbrigðisumdæmi fjallar um heilbrigðisstofnanir, heilsugæslustöðvar og sjúkrahús á vegum þeirra, og heilbrigðisstofnanir ríkisins reka slíka þjónustu í umdæmunum.

Sveitarstjórn getur ekki lofað heimilislækni í hvert hverfi nema hún hafi skýrt samkomulag við ríkið eða ætli sjálf í rekstur heilbrigðisþjónustu með öllum þeim lögum, leyfum og kostnaði sem fylgja slíku.

Það er ekki nóg að segja „betri heilsugæsla“.
Það þarf að segja: hver rekur hana, hver borgar og hvaða heimild er fyrir því?

Af hverju virka þessi loforð?

Þau virka af því að þau snerta raunverulegan vanda.

Foreldrar eru föst milli fæðingarorlofs og leikskóla.
Ungt fólk kemst ekki inn á húsnæðismarkað.
Landsbyggðin þarf örugga vegi.
Fólk vill heilsugæslu nálægt sér.
Fólk vill sjá lögreglu þegar eitthvað gerist.
Fólk vill að sveitarfélagið þeirra hafi áhrif.

Þetta eru ekki tilbúin vandamál. Þetta eru raunveruleg vandamál.

En það gerir loforðin ekki sjálfkrafa sönn.

Stjórnmálamaður sem lofar því sem hann ræður ekki við er ekki endilega að ljúga um vandann. Hann er að villa um fyrir fólki um valdið.

Það er alvarlegt.

Því þá kýs fólk í sveitarstjórnarkosningum í þeirri trú að það sé að velja lausn sem sveitarfélagið getur framkvæmt. Síðan kemur í ljós eftir kosningar að málið þurfi lagabreytingu, ríkisfjármagn, ákvörðun ráðherra, samgönguáætlun, breytingu á reglum Seðlabanka, ákvörðun Vegagerðarinnar eða samninga við heilbrigðisyfirvöld.

Þá segja frambjóðendur gjarnan: „Við munum halda áfram að berjast fyrir þessu.“

En það var ekki þannig sem loforðið var selt.

Rétta prófið fyrir sveitarstjórnarloforð

Kjósendur þurfa ekki að hafna stórum markmiðum. Þeir þurfa bara að krefjast heiðarleika.

Það á að spyrja:

Er þetta verkefni sveitarfélagsins?
Er þetta háð lögum frá Alþingi?
Er þetta háð ríkinu?
Er þetta háð Vegagerðinni?
Er þetta háð heilbrigðiskerfinu?
Er þetta háð Seðlabanka, lánareglum eða markaði?
Er þetta háð kjarasamningum eða fagstéttum sem sveitarfélagið ræður ekki yfir?

Ef svarið er já, á loforðið að vera orðað þannig.

Ekki: „Við tryggjum sjúkrahús.“
Heldur: „Við þrýstum á ríkið um sjúkrahús.“

Ekki: „Við tryggjum unga fólkinu fyrstu íbúð.“
Heldur: „Við fjölgun lóðum, breytum skipulagi og styðjum ódýrari uppbyggingu, en ráðum ekki vöxtum eða lánareglum.“

Ekki: „Við leysum samgönguvanda með göngum.“
Heldur: „Við setjum málið í forgang gagnvart ríki og Vegagerð.“

Ekki: „Við tryggjum meiri löggæslu.“
Heldur: „Við krefjumst aukinnar löggæslu frá ríkinu og bætum þau öryggismál sem sveitarfélagið ræður sjálft.“

Ekki: „Við lokum bilinu milli fæðingarorlofs og leikskóla.“
Heldur: „Við fjölgum plássum og greiðum tímabundinn stuðning, en fæðingarorlof og lögbundinn réttur eru ríkismál.“

Þetta er ekki orðhengilsháttur. Þetta er munurinn á loforði og blekkingu.

Niðurstaða

Sveitarstjórnarkosningar eiga að snúast um það sem sveitarfélög geta gert fyrir íbúana.

Þau geta gert margt.
Þau geta skipt miklu máli.
Þau geta bætt líf fólks beint og óbeint.

En þau geta ekki allt.

Þess vegna er óheiðarlegt þegar frambjóðendur tala eins og bæjarstjórn geti ein leyst húsnæðisverð, fæðingarorlof, heilbrigðisþjónustu, bætt þjóðvegi, fjölgað lögreglumönnun, fjármagnað háskóla, flugvelli og lagað lánakerfið.

Kjósendur eiga að fá skýr svör áður en þeir kjósa því frambjóðandi sem forðast að svara skýrt um málefni og forðast það er þar með að sýna með beinum hætti að hann sé ekki heiðarlegur.

Málið snýst ekki bara hvað frambjóðandi vill heldur hvað hann ræður við.

Kæra fólk, kæri kjósandi.
Hlustaðu vel.
Kynntu þér hvað er á vegum sveitarfélagsins að framkvæma og hvað er á vegum ríkisins.
Spyrðu spurninga sem eru óþægilegar og fáðu svör ekki útúrsnúninga eða innantóma frasa.
Gefðu ekkert eftir því það er þinn eigin hagur sem liggur undir hvort frambjóðandi getur staðið við stóru orðin eða hvort þetta er uppblásin loforðaflalumur með ekkert á bak við sig.

Hafið góðan dag og alla næstu viku.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT, hreinskrifuð og yfirfarin af ritstjórn.

Skoðað: 43