Siðferði og trúverðugleiki blaðamanns

Þegar félagar í Blaðamannfélagi Íslands brjóta eða beygja siðareglur félagsins eftir eigin geðþótta og félagið og félagsmenn gera ekkert í því, hver er þá tilgangurinn með félaginu?
Er þetta bara skrautfjöður í hatt þeirra sem vilja titla sig sem blaðamenn en telja sig ekki þurfa að fara að lögum og reglum félagsins og þaðan af síður siðareglum þess?
Það er von að spurt sé.

Þegar blaðamaður skrifar um stórt pólitískt deilumál verður hann að halda sig við eina reglu og hún er að segja hlutina eins og þeir eru, líka þegar frásögnin verður flókin því hann þarf að hafa vit, getu og siðferði til að einfalda hana þannig að almenningur geti treyst, trúað og skilið það sem hann skrifar.
Það er ekkert að því að skipta um skoðun ef ný gögn koma fram en þá þarf að segja það hreinskilnislega og útskýra hvað varð til að skpt var um skoðun.
Það gengur ekki að skrifa fyrst eins og málið sé einfalt og afgreitt, og skrifa svo síðar eins og allt sé í einhverj leyndarlimbói, án þess að gera lesendum grein fyrir því hvað breyttist.

Þetta er vandinn við þrjár Morgunblaðsgreinar Andrésar Magnússonar um ESB, aðildarviðræður og svokallaða aðlögun Íslands að regluverki sambandsins.

Í einni greininni er línan hörð Því þar er því haldið fram að afstaða ESB frá 2010 hafi verið skýr, að svigrúm Íslands hafi verið lítið og að aðildarferlið hafi frá byrjun miðað að fullri aðlögun að reglusafni ESB á meðan viðræðurnar stóðu yfir. Sú mynd er ekki dregin upp sem ein túlkun af mörgum því hún er sett fram eins og þetta sé einfaldlega staðan enn þann dag í dag.

Síðan birtist önnur grein eftir sama höfund þar sem talað er um „leyndardóm aðlögunarinnar“. Þar er vísað til skýrslu frá 2013 þar sem sagt er að samið hafi verið um að bíða með breytingar á stofnunum og löggjöf þar til þjóðin hefði greitt atkvæði um aðildarsamning. Þarna er málið allt í einu ekki lengur svona einfalt því nú er komið hik, það er komin óvissa og núna er eins og lesandinn eigi að trúa því að þarna hafi alltaf verið eitthvað óljóst sem erfitt sé að henda reiður á. Þessi breyting á frásögninni er ekki smáatriði því hún setur blaðamanninn í þá stöðu að það sem hann skrifaði áður stangast á og gerir hann ótrúverðugan.

Staðreyndirnar sem liggja fyrir eru í sjálfu sér ekki flóknar. Evrópusambandið lagði fram samningsramma þegar viðræður við Ísland voru opnaðar 27. júlí 2010. Þar sagði skýrt að Ísland hefði þegar tekið upp stóran hluta af regluverki ESB í gegnum EES og Schengen. Þar sagði líka skýrt að aðild fæli í sér tímanlega og virka innleiðingu á öllu regluverki ESB eins og það stæði við aðild, og að Ísland þyrfti áfram að samræma löggjöf sína regluverkinu og tryggja framkvæmd þess. ESB tók líka fram að fylgst yrði náið með framförum Íslands á öllum sviðum. Þetta er raunveruleg og skýr grunnstaða ESB.

En þar með er málið ekki búið.

Hin hliðin er sú að í íslenskum stjórnvaldagögnum frá 2013 var dregin upp önnur mynd af því hvernig ferlið átti að þróast í framkvæmd. Þar kom fram að viðræðurnar væru í ákveðnum köflum komnar á þann stað að ekki þyrfti að ljúka allri innlendri lagasetningu og stofnanabreytingum áður en þjóðin fengi að segja sitt. Það er stórt atriði. Ekki vegna þess að það hnekki sjálfkrafa samningsramma ESB, heldur vegna þess að það snýst um tímasetninguna, hvað ætti að gerast á meðan viðræðurnar stæðu og hvað ætti að bíða þar til eftir þjóðaratkvæði.

Þetta er munur sem skiptir öllu. Annars vegar er verið að tala um lokamarkmið aðildar. Hins vegar er verið að tala um hvernig menn ætluðu að raða skrefunum í ferlinu. Sá sem ruglar þessu saman býr til falska mynd.

Það er nákvæmlega það sem Andrés gerir í skrifum sínum. Fyrst er lesandanum sagt að staðan hafi verið næstum því klippt og skorin þar sem ESB hafi gert skýrar kröfur og Ísland átt að laga sig að þeim á meðan viðræðurnar stóðu.
Síðan er sama mál sett fram eins og þarna sé hálfgerð ráðgáta því þar vantar það sem skiptir mestu máli í heiðarlegri blaðamennsku sem er að sýna lesandanum hvar munurinn liggur og viðurkenna að fyrri framsetningin hafi verið of einföld.

Það sem vekur því efasemdir um heilindi Andrésar sem blaðamanns er ekki endilega að hann hafi farið með beinar rangfærslur í hverri einustu málsgrein því vandinn er frekar sá að hann virðist velja þann hluta málsins sem þjónar hverri grein best, en skilja hitt eftir því það ,,hentar” ekki.
Þegar samningsrammi ESB hentar harðri línu er hann settur fram eins og hann segi alla söguna en þegar íslensk stjórnvöld lýsa öðru verklagi verður það allt í einu að einhverjum „leyndardómi“, feluleik. Það er ekki vandað verklag því það er val á því sjónarhorni sem hentar hans fjölmiðli og ritstjóra hverju sinni.

Svo kemur þriðja greinin og þar er tónninn enn þyngri. Þar er því haldið fram að ESB aðild krefjist víðtækra stjórnarskrárbreytinga og feli í sér mikið framsal ríkisvalds.
Það kann að vera rétt túlkun á þeirri álitsgerð sem vísað er til en líka þar er tónninn svo afgerandi að lesandinn fær litla tilfinningu fyrir því að um lögfræðilegt mat sé að ræða, ekki sjálfvirka niðurstöðu sem enginn megi efast um.
Morgunblaðið segir í sýnilegri umfjöllun að álitsgerð Lagastofnunar HÍ komist að þeirri niðurstöðu að núgildandi stjórnarskrá standi í vegi fyrir ESB aðild. Það er fréttnæmt en það er enþá lögfræðilegt álit, ekki óbreytanleg eða óumdeild staðreynd.

Þegar þessar þrjár greinar eru lesnar saman er því ekki hægt að afgreiða málið með því að segja að Andrés hafi bara verið að kynna flókið efni. Hann var líka að breyta um framsetningu. Og hann gerði það án þess að gera upp við eigin fyrri skrif.

Lesandi sem sér eina grein um að svigrúmið hafi verið lítið og að allt hafi legið skýrt fyrir, og sér svo aðra grein þar sem sama mál er orðið að „leyndardómi“, hefur fulla ástæðu til að spyrja hvort hér sé verið að upplýsa eða blekkja. Það er ekki ósanngjörn spurning þar sem hún kemur að sjálfu sér þegar sami höfundur gefur tvær ólíkar myndir af sama grunni án þess að stoppa og útskýra breytinguna.

Þetta skiptir máli vegna þess að umræðan um ESB er þegar nógu ruglingsleg og flókin. Umræðan og umfjöllunin þarf ekki blaðamenn sem gera hana enn loðnari, flóknari og ruglingslegri með því að segja eitt í dag og annað á morgun.
Hún þarf skýran greinarmun á því sem er staðfest í opinberum gögnum, því sem er túlkun á samningastöðu og því sem er pólitískt mat.

Andrés gerir þann greinarmun ekki nógu vel, og í raun bara alls ekki þegar upp er staðið.
Þess vegna stendur eftir réttmæt efasemda spurning um fagmennskuna.
Ekki af því að hann megi ekki hafa skoðun, heldur af því að blaðamaður má ekki láta frásögnina ráðast af því hvaða niðurstöðu hann eða ritstjórnin, eigiendur fjölmiðilsins vilja draga fram hverju sinni.

Það er ekki hlutverk blaðamanns að gera málið einfaldara en það er heldur að útskýra fyrir lesendum með beinum hætti hvernig hlutirnir virka.
Enn síður að gera það dularfyllra, flóknara og sleppa úr því sem ,,hentar” ekki.

Og það er ástæðan fyrir því að þessar greinar vekja ekki bara ágreining um ESB því þær vekja líka upp spurningar um höfundinn sjálfan, heiðarleika hans og siðferði.

Fact-check

• Rétt: Aðildarviðræður Íslands við ESB voru opnaðar 27. júlí 2010.
• Rétt: ESB sagði við opnun viðræðnanna að aðild fæli í sér fulla innleiðingu á öllu regluverki ESB við aðild.
• Rétt: ESB sagði einnig að Ísland þyrfti áfram að samræma löggjöf sína regluverki sambandsins og að fylgst yrði náið með framförum Íslands.
• Rétt: Ráð ESB sagði árið 2014 að aðildarviðræður við Ísland hefðu verið í bið frá maí 2013 og að sambandið væri reiðubúið að halda ferlinu áfram samkvæmt samningsrammanum ef Ísland vildi taka það upp aftur.
• Óstaðfest af jafnskýrri ESB-frumheimild í þessari yfirferð: Fullyrðingin um að samið hafi verið um að bíða með breytingar á stofnunum og löggjöf þar til eftir þjóðaratkvæði á sér stoð í íslenskri frásögn málsins, en í þeim ESB-gögnum sem hér voru skoðuð fannst ekki jafnskýr frumheimild frá ESB með sama orðalagi.
• Varfærni þarf: Fullyrðingar um að ESB-aðild krefjist óhjákvæmilega stjórnarskrárbreytinga byggja hér á fréttaframsetningu um álitsgerð. Það er því rétt að segja að slík niðurstaða hafi verið sett fram, en ekki að þar með sé öll lagaleg umræða úr sögunni.

Heimildarskrá

• Siðareglur Blaðamannafélags íslands.
• Ráð Evrópusambandsins, First meeting of the Accession Conference at Ministerial level with Iceland: Opening of accession negotiations, 27. júlí 2010.
• Ráð Evrópusambandsins, General Affairs Council conclusions, 16. desember 2014, kafli um Ísland.
• mbl.is, sýnileg umfjöllun um greinina Veigamikið framsal ríkisvalds, 22. apríl 2026.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT, yfirfarin og leiðrétt af ritstjórn.

Skoðað: 44

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.