Þegar það kemur að umræðum um Evrópusambandið og hvort ísland eigi að ganga til samninga þá verður umræðan oft og tíðum gjörsamlega óþolandi.
Þeir sem eru hlyntir því að ganga til samninga segja og skrifa margt og mikið jákvætt um að ganga í sambandið en passa samt að það sé bara jákvætt.
Þeir sem eru andvígir því að ganga til samninga segja og skrifa margt og mikið neikvætt og passa að draga út það jákvæða en fela það neikvæða en báðir hópar eiga það sameiginlegt, (í flestum tilfellum) að segja aðeins hálfsannleika í stað þess að láta alla þætti koma fram.
Og svo er það umræðan um landbúnaðinn og Evrópusambandið.
Það er merkilegt hvað umræðan um landbúnað og Evrópusambandið verður oft flöt og þægileg þegar henni hentar. Þá er talað um „aðlögun“, „ný tækifæri“ og „árangur“ eins og það segi sig sjálft að niðurstaðan hafi verið góð. En þegar farið er í gögnin sjálf verður myndin önnur. Hún er ekki einföld. Hún er ekki snyrtileg. Og hún styður alls ekki svona léttvægar sigurfullyrðingar.
Greinin á myndinni, um Finnland og landbúnað eftir inngöngu í ESB, er í meginatriðum á traustum grunni. Hún styðst við opinbera skýrslu utanríkisráðuneytisins frá 2003, Íslenskur landbúnaður í alþjóðlegu umhverfi, þar sem sérstaklega er litið til reynslu Finna. Það eitt skiptir máli. Hér er ekki verið að vísa í blogg, áróður eða lauslegt slúður. Það er verið að vísa í skýrslu sem íslensk stjórnvöld létu sjálf vinna.
Kjarninn í þessari reynslu er einfaldur: innganga Finnlands í ESB fól í sér harkalega breytingu fyrir landbúnaðinn. Afurðaverð til bænda lækkaði mikið og tekjur urðu fyrir áfalli. Það er ekki umdeilt að aðlögunin var þung. Það kemur fram í íslensku skýrslunni, og það sést líka á því hvernig sérstökum stuðningsleiðum var komið á og haldið við. Þarna er fyrsta stóra blekkingin í umræðunni: að það sé hægt að lýsa þessu sem einhvers konar sléttri og farsælli umbreytingu. Það stenst illa.
Sá sem vill halda því fram að finnski landbúnaðurinn hafi einfaldlega „blómstrað“ innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar verður líka að útskýra af hverju Finnland þurfti sérstakar undanþágur og sértækan stuðning. Samkvæmt 141. gr. aðildarsamningsins fékk Finnland heimild til að veita sérstakan stuðning í Suður-Finnlandi, og samkvæmt 142. gr. var heimilt að veita svokallaðan norrænan stuðning í Mið- og Norður-Finnlandi. Markmið þess stuðnings var meðal annars að viðhalda framleiðslu, styðja byggðir, tryggja aðgang að mörkuðum og vernda sveitirnar. Það er ekki merki um kerfi sem leysti málin af sjálfu sér. Það er merki um kerfi sem þurfti viðbótarstoðir til að halda uppi framleiðslu við erfiðar aðstæður.
Þarna liggur kjarni málsins. Ef kerfið hefði einfaldlega skilað svona augljósum og afgerandi árangri, af hverju þurfti þá viðvarandi sérlausnir? Af hverju þurfti sérstakan innlendan stuðning til að halda starfseminni gangandi? Af hverju var markmiðið beinlínis að vernda framleiðslu, markaðsaðgang og byggð? Svörin liggja fyrir. Vegna þess að aðlögunin var ekki bara bókhaldsæfing eða tæknileg breyting á regluverki. Hún hafði raunverulegan kostnað.
Bændur fundu fyrir honum.
Byggðir fundu fyrir honum.
Landbúnaðurinn fann fyrir honum.
Þetta þýðir ekki að allt við aðildina hafi endilega verið einskis virði. Þar þarf að halda haus. Sumir munu benda á að stærri markaður, sameiginlegt regluverk og styrkjakerfi innan CAP hafi einnig skipt máli. Það er sanngjörn ábending. En hún breytir ekki hinu, það er einfaldlega ósanngjarnt og óheiðarlegt að tala um þessa þróun eins og hún sé sönnun fyrir ótvíræðum „góðum árangri“ fyrir landbúnaðinn sjálfan. Opinber gögn og opinberar ákvarðanir sýna þvert á móti að Finnland þurfti bæði langvarandi og sértækan stuðning til að mæta afleiðingum breytinganna.
Það sem greinin á myndinni gerir rétt er að minna á þetta. Hún minnir á að það er hægt að fegra veruleikann með orðalagi. Það er hægt að kalla tekjufall „aðlögun“. Það er hægt að kalla verðlækkun „umbætur“. Það er hægt að kalla neyðarstuðning „sveigjanleika“. En ef niðurstaðan er sú að kerfið þurfi sérstök varnarúrræði til að halda landbúnaði á lífi, þá er eðlilegt að spyrja hvort verið sé að selja fólki orð í stað efnis.
Sanngjörn fact-check niðurstaða er því þessi: Greinin gengur ekki út í tómt rugl. Þvert á móti. Meginlínurnar í henni standast. Hún hefur rétt fyrir sér um að tilvísanir í Finnland eru ekki sjálfkrafa rök fyrir „góðum árangri“. Hún hefur rétt fyrir sér um að aðildin fól í sér tekjuáföll og verðfall. Hún hefur rétt fyrir sér um að sérstakur stuðningur skipti miklu máli. Það sem hún gerir hins vegar er að draga harða pólitíska ályktun af þessum staðreyndum. Sú ályktun er skiljanleg, en hún er samt ályktun. Staðreyndirnar segja ekki að allt hafi verið misheppnað. En þær segja mjög skýrt að sagan sé miklu verri fyrir þá sem vilja selja hana sem einfalt dæmi um góðan árangur.
Og kannski er það akkúrat það sem mest skiptir máli í þessari umræðu. Ekki að velja eitt slagorð og hanga í því. Heldur að horfast í augu við það að þegar stjórnmálamenn eða embættismenn tala um „árangur“, þá þarf alltaf að spyrja: Árangur fyrir hvern og á hvaða forsendum, á kostnað hvers?
Í tilviki finnsks landbúnaðar er alveg ljóst að kostnaðurinn var til staðar, að stuðningsþörfin var raunveruleg og að sagan er allt annað en sú glansmynd sem stundum er máluð upp.
Heimildaskrá
- Stjórnarráðið: Íslenskur landbúnaður í alþjóðlegu umhverfi (2003).
- EUR-Lex: 97/428/EC: Commission Decision um stuðning til Finnlands samkvæmt 141. gr.
- Ministry of Agriculture and Forestry, Finland: National agricultural aid um norrænan stuðning samkvæmt 142. gr.
- European Commission: An Evaluation on the Impact of Nordic Aid Schemes in Northern Finland and Sweden (2007).
- European Commission / EUR-Lex: samantektir og endurmat á stuðningskerfinu síðar á tímabilinu.
Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT, fyrirfarin og staðreyndaskoðuð af ritstjórn.
Skoðað: 41
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
