Það er mannlegt að vilja hafa rétt fyrir sér.
Það er líka mannlegt að festa sig í skoðun og halda fast í hana og gefa ekkert eftir.
Við gerum það flest einhvern tímann.
Vandinn byrjar þegar við hættum að hlusta, hættum að skoða málin frá fleiri en einu sjónarhorni og förum að hafna öllu sem passar ekki inn í þann ramma sem við viljum trúa.
Þetta sést á hverjum degi í samfélagsumræðunni.
Fólk sér fyrirsögn, skjáskot eða stutta færslu og myndar sér skoðun á nokkrum sekúndum. Síðan er farið af stað af fullri hörku.
Heimildir eru ekki lesnar.
Samhengið er ekki skoðað.
Andstæð sjónarmið eru ekki metin.
Og þegar einhver bendir á að málið sé flóknara, eða að fullyrðingin standist ekki, þá kemur oft sama svarið, það er ríghaldið í sitt af tómri þrjósku, síðan koma útúrsnúningur eða persónuárásir.
Þarna erum við ekki lengur að tala um heilbrigða umræðu.
Þá erum við komin í allt annað.
Þá snýst þetta ekki um að skilja, heldur um að sigra ‘andstæðinginn’.
Ekki um að komast nær sannleikanum, heldur um að verja eigið lið, eigið stolt eða eigin, ímyndaða sjálfsmynd og lifa heldur í sjálfsblekkingu.
Kannski er þetta skiljanlegra en við viljum viðurkenna.
Það er nefnilega auðveldara að taka mark á einfaldri lygi en flóknum sannleika.
Lygin er oft stutt, skýr og beitt.
Hún passar í fyrirsögn, status eða eitt myndband.
Sannleikurinn er oft lengri, leiðinlegri og flóknari.
Hann krefst þess að fólk lesi meira, hugsi meira og viðurkenni stundum að það hafi ekki haft alveg rétt fyrir sér.
Og þar hikstar margt fólk.
Ekki af því að það sé alltaf illgjarnt, heldur af því að það er erfitt að bakka.
Það er erfitt að viðurkenna að maður hafi séð málið frá of þröngu sjónarhorni eða bara frá einni hlið.
Það er erfitt að horfa á heiminn frá fleiri en einu sjónarhorni þegar maður er búinn að tengja skoðun sína við stoltið, hópinn eða sjálfsmyndina.
En það er nákvæmlega þetta sem við þurfum að geta gert.
Við þurfum ekki öll að vera sammála.
Það væri hvorki raunhæft né æskilegt.
En við þurfum að geta viðurkennt að það eru margar hliðar á hverju máli og stundum er engin þeirra sú eina rétta.
Við þurfum að geta lesið heimild áður en við fullyrðum eitthvað, ekki bara fyrirsögn eða stutta lýsingu.
Við þurfum að geta heyrt og hlustað á rök sem okkur líkar ekki án þess að fara strax í vörn.
Og við þurfum að geta sagt: „Bíddu aðeins, kannski þarf ég að skoða þetta betur.“
Skýrt dæmi um þetta má sjá í umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst næstkomandi.
Samkvæmt þingsályktunartillögu sem lögð hefur verið fram á Alþingi er spurningin sem á að leggja fyrir þjóðina þessi: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“
Það er orðalagið sem liggur fyrir.
Stjórnarráðið útskýrir þetta líka með skýrum hætti: kosningin snýst um það hvort halda eigi viðræðunum áfram, en ekki um það hvort Ísland gangi í Evrópusambandið þann dag. Ef viðræðurnar myndu síðar enda með samningi, þá færi slíkur samningur í aðra þjóðaratkvæðagreiðslu.
Samt hefur umræðan víða farið út í að tala eins og þjóðin verði 29. ágúst að kjósa beint um inngöngu í ESB.
Fólk má auðvitað vera andvígt áframhaldi viðræðna. Það er eðlileg og lögmæt afstaða. En það er ekki heiðarlegt að láta eins og spurningin sé önnur en hún er.
Ef fólk getur ekki einu sinni byrjað á því að viðurkenna hvað raunverulega liggur fyrir, þá er umræðan strax farin út af sporinu.
Í þingræðu 16. mars sagði Snorri Másson til dæmis að „rétta spurningin“ væri: „Viltu ganga í Evrópusambandið?“ Það er hans pólitíska afstaða. Hann má hafa hana. En það er ekki sama og sú spurning sem lögð er fyrir kjósendur samkvæmt þingsályktunartillögunni.
Þessi munur skiptir máli.
Það er eitt að vera á móti viðræðunum.
Það er annað að rugla vísvitandi eða kæruleysislega saman tveimur ólíkum spurningum því þá er það orðið að fölskum áróðri.
Þetta er akkúrat það sem hefur spillt svo miklu í opinberri umræðu.
Fólk velur sér of oft þá útgáfu af veruleikanum sem hentar best, ekki þá sem er réttust.
Það tekur frekar mark á því sem styður fyrirframgefna skoðun en því sem krefst þess að það endurskoði hana. Þá verða blekkingar, hálfsannleikur og hreinar rangfærslur fljótt að verkfærum. Og þegar einhver bendir á það, þá tekur næsta stig við, réttlætingin, dónaskapurinn og persónuárásir.
Þá er farið að kalla fólk heimskt, lygara, svikara, liðhlaupa eða eitthvað enn verra. Þá er málefnið sjálft farið út um gluggann.
Eftir situr bara reiðin, biturðin og hatur.
Það er yfirleitt skýrasta merkið um að umræðan sé komin í þrot.
Sá sem hefur sterk rök þarf sjaldnast að grípa til skítkasts.
Hvað getum við þá gert?
Kannski þurfum við ekki flóknar lausnir.
Kannski þurfum við bara að temja okkur nokkrar einfaldar venjur.
Að lesa meira en fyrirsögnina.
Að skoða frumheimild áður en við deilum.
Að hægja aðeins á okkur áður en við svörum.
Að spyrja okkur hvort við séum að reyna að skilja málið eða hvort við séum bara þarna til að sigra rifrildi með öskrum og hávaða.
Og við verðum að muna að hinum megin við skjáinn er manneskja, ekki skotmark.
Við þurfum líka að hætta að líta á það sem veikleika að skipta um skoðun eða laga afstöðu sína þegar ný gögn liggja fyrir.
Það er ekki veikleiki.
Það er þroski.
Veikleikinn felst miklu frekar í því að hanga í rangfærslu bara af því að maður þorir ekki að bakka, egóið leyfir það ekki.
Betri umræða byrjar ekki á því að allir verði sammála.
Hún byrjar á því að fleiri leggi á sig að horfa á málin frá fleiri en einu sjónarhorni.
Hún byrjar á því að fólk velji frekar það sem er satt en það sem er þægilegt.
Hún byrjar á því að við munum að það er ekki nóg að tala hátt.
Það þarf líka að tala af heilindum.
Heimildir
Alþingi. Þingskjal 875, 157. löggjafarþing: þjóðaratkvæðagreiðsla 29. ágúst 2026 um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Stjórnarráðið. Kynning á þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB.
Alþingi. Ræða Snorra Mássonar 16. mars 2026.
Greinin er unnin með dyggri aðstoð ChatGPT, yfirfarin, leiðrétt og ritrýnd af ritstjórn.
Skoðað: 101
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
