Greinin á myndinni, „Hagur verkafólks að standa utan ESB“, er dæmi um málflutning sem blandar saman staðreyndum, gildismati og pólitískri niðurstöðu þannig að lesandinn fær ekki rétta heildarmynd.
Það er ekkert óeðlilegt við að verkalýðsleiðtogi taki afstöðu til ESB. Þvert á móti. En þegar farið er með svona stór orð um atvinnuleysi, réttindi verkafólks og stöðu launafólks í Evrópu, þá verður að gera þá kröfu að fullyrðingarnar standist skoðun.
Í þessari grein gera þær það aðeins að hluta.
Fyrsta stóra fullyrðingin er að það sé „mikið atvinnuleysi í ESB“. Það er of víð fullyrðing og stenst illa sem almenn lýsing á stöðunni í dag. Samkvæmt Eurostat var atvinnuleysi í ESB 5,9% í febrúar 2026, en 6,2% á evrusvæðinu. Þetta er ekki sami veruleiki og ríkti á verstu árum skuldakreppunnar, þegar sums staðar í Evrópu var atvinnuleysi gríðarlegt. Það er auðvitað rétt að atvinnuleysi er hærra í sumum ESB-ríkjum en öðrum, en það er ekki hægt að afgreiða alla álfuna með slagorðinu „mikið atvinnuleysi í ESB“ eins og þar sé allt í lamasessi. Til samanburðar var meðalatvinnuleysi á Íslandi 4,3% árið 2025 samkvæmt Hagstofu Íslands. Ísland var því með lægra atvinnuleysi en ESB-meðaltalið, en munurinn er ekki slíkur að hann réttlæti svona hráa alhæfingu.
Önnur stóra fullyrðingin er um „aðför að réttindum verkafólks“. Þar er verið að færa pólitískt mat fram eins og hlutlausa staðreynd. Það er vissulega rétt að eftir fjármálakreppuna 2008 urðu víða í Evrópu harðar vinnumarkaðsbreytingar, niðurskurður og aðhaldsaðgerðir sem verkalýðshreyfingar gagnrýndu harkalega. En það er ekki sama og að ESB í dag verði lýst í heild sem kerfi sem vinni gegn réttindum launafólks. Á síðari árum hefur sambandið einmitt sett fram félagslega stefnu sem á að styrkja stöðu launafólks, meðal annars með European Pillar of Social Rights, þar sem lögð er áhersla á sanngjörn starfsskilyrði, félagslega vernd, jafnrétti og stuðning við atvinnu. Þetta þýðir ekki að allt sé gott í Evrópu. En það þýðir að greinin segir aðeins hálfa söguna.
Sterkasta atriðið í málflutningnum snýr að stéttarfélagsaðild. Þar er vissulega eitthvað til síns máls. Ísland sker sig mjög úr á alþjóðlegan mælikvarða. Samkvæmt OECD/AIAS ICTWSS var stéttarfélagsaðild á Íslandi 90,6% árið 2024. OECD bendir jafnframt á að meðalaðild í OECD-ríkjum hafi fallið úr 30% árið 1985 niður í 15% árin 2023/24. Því er það rétt að í mörgum ESB-ríkjum er verkalýðshreyfingin veikari en hér. En jafnvel þar sleppir greinin lykilhluta af myndinni: nokkur ESB-ríki, sérstaklega á Norðurlöndum, eru enn með sterka verkalýðshreyfingu. OECD/AIAS sýnir 65,9% aðild í Svíþjóð, 60,4% í Danmörku og 51,4% í Finnlandi. Það eitt dugar til að afsanna þá einföldu mynd að ESB og veik staða verkafólks fari sjálfkrafa saman.
Þriðja vandamálið í greininni er að hún lætur svo hljóma að hagsmunum íslensks verkafólks sé sjálfkrafa betur borgið utan ESB. Þetta er ekki staðreynd sem hægt er að setja fram eins og margföldunartöflu. Þetta er pólitísk niðurstaða og framtíðarspá. Það sem við vitum er að lönd eins og Svíþjóð, Danmörk og Finnland hafa haldið sterkum vinnumarkaðsstofnunum, mikilli samningsþekkingu og öflugum verkalýðsfélögum innan ESB. Það eitt sýnir að aðild að ESB eyðileggur ekki sjálfkrafa norrænt vinnumarkaðskerfi. Spurningin er miklu flóknari en svo, og því er óheiðarlegt að tala eins og niðurstaðan sé sjálfgefin.
Svo er eitt sem vantar nær alveg í svona málflutning: Ísland stendur ekki utan alls evrópsks vinnumarkaðsramma. Í gegnum EES-samninginn tekur Ísland nú þegar upp stóran hluta evrópsks regluverks á sviði vinnumarkaðar og félagsmála. Í megintexta EES-samningsins kemur fram að samningsaðilar skuldbindi sig til að innleiða nauðsynlegar ráðstafanir á sviði vinnuréttar og jafnlauna, með nánari útfærslu í viðaukum samningsins. Því er ósanngjarnt að stilla málunum upp eins og Ísland búi við eitt kerfi en Evrópa annað. Ísland er nú þegar hluti af þessum ramma, þó ekki með fulla aðkomu að allri stefnumótun hans þar sem ísland er ekki í ESB.
En stærsta atriðið snýst samt ekki bara um ESB. Það snýst um ábyrgð verkalýðsleiðtoga. Verkalýðsleiðtogi er ekki venjulegur pistlahöfundur sem má kasta fram tilfinningalegum slagorðum og vona að lesendur fylli sjálfir í eyðurnar. Hann eða hún talar í krafti embættis. Talar fyrir hönd félagsmanna sem treysta því að upplýsingarnar séu vandaðar og réttar. Þess vegna er ekki nóg að hafa skoðun. Það þarf líka að sýna aga í framsetningu, greina á milli staðreynda og mats og sleppa ekki mikilvægum mótrökum bara af því þau passa illa við línuna sem verið er að keyra eftir.
Þegar verkalýðsleiðtogi skrifar grein sem ýkir atvinnuleysi í ESB, talar um almenna aðför að réttindum verkafólks án þess að sýna alla myndina, og hunsar reynslu norrænna ESB-ríkja, þá er það ekki bara pólitísk afstaða heldur er verið að bjóða eigin félagsmönnum upp á skakka mynd.
Það er slæmt. Ekki vegna þess að niðurstaðan sé endilega röng, heldur vegna þess að vinnubrögðin eru óvönduð.
Verkalýðsbarátta þarf traust.
Traust byggist ekki á háværum fyrirsögnum heldur á því að fólk finni að leiðtogarnir þeirra fari með staðreyndir af heiðarleika, líka þegar þær eru flóknar. Þess vegna er ábyrgðin meiri, ekki minni, þegar verkalýðsleiðtogi stígur fram í pólitískri umræðu.
Stóru orðin duga ekki.
Staðreyndirnar verða að vera í lagi.
Heimildaskrá
Eurostat um atvinnuleysi í ESB og á evrusvæðinu í febrúar 2026.
Hagstofa Íslands um vinnumarkaðinn árið 2025 og 4,3% meðalatvinnuleysi.
OECD/AIAS ICTWSS landaskýrslur fyrir Ísland, Svíþjóð, Danmörku og Finnland um stéttarfélagsaðild og kjarasamningsumhverfi.
OECD um þróun stéttarfélagsaðildar í aðildarríkjum, þar sem meðalaðild hefur lækkað úr 30% í 15% frá 1985 til 2023/24.
Framkvæmdastjórn ESB um European Pillar of Social Rights og 20 meginreglur þess.
EFTA um megintexta EES-samningsins og ákvæði um vinnurétt og félagsmál.
Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT, staðreyndaskoðuð, yfirfarin og leiðrétt af ristjórn.
Skoðað: 78
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
