Af hverju virðist fylgi við endurupptöku ESB-viðræðna vera að dala?

Nýjustu kannanir benda til þess að stuðningur við aðild Íslands að Evrópusambandinu sé veikari nú en fyrir ári. Samkvæmt nýrri Maskína-könnun, sem Vísir fjallaði um 15. apríl 2026, eru 31 prósent hlynnt aðild en 46 prósent andvíg. Fyrir ári voru 36,5 prósent hlynnt og 39,8 prósent andvíg. Sama könnun sýnir þó að 42 prósent eru hlynnt því að taka viðræðurnar upp að nýju en 39 prósent andvíg. Gallup-könnun sem birt var í byrjun apríl sýndi svo enn skýrari andstöðu við aðild, 47 prósent gegn 40 prósentum. Það sem hefur því veikst mest er ekki endilega áhugi á Evrópusamstarfi almennt, heldur trúin á að Ísland eigi að ganga alla leið inn í sambandið.

Ein meginástæða gæti verið sú að margir kjósendur gera skýran greinarmun á samstarfi við Evrópu og fullri aðild að ESB. Í sömu Maskína-könnun kemur fram að stór meirihluti landsmanna telur alþjóðasamvinnu styrkja fullveldi Íslands og hagsæld. Fólk er því ekki endilega að hafna samstarfi við Evrópu. Það sem virðist frekar vera að gerast er að fleiri vilja halda í núverandi stöðu, þar sem Ísland er innan EES, en eru tregari til að fara lengra og opna aftur formlegt aðildarferli.

Önnur skýring er einfaldlega sú að spurningin sem á að leggja fyrir þjóðina 29. ágúst er ekki um aðild sjálfa heldur um framhald viðræðna. Alþingistillagan orðar þetta svona: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“ Þetta hljómar kannski einfalt, en í pólitískri umræðu verður þetta fljótt óskýrt. Sumir líta á þetta sem saklaust undirbúningsskref. Aðrir líta á þetta sem fyrsta raunverulega skrefið inn í aðild. Þegar fólk er ekki alveg visst um hvað það er í raun að samþykkja, þá eykst líkurnar á varfærni. Og varfærni í þjóðaratkvæðagreiðslu þýðir oft nei.

Svo bætist við að orðalagið sjálft er orðið umdeilt. Vísir greindi frá því 13. apríl að stjórnmálafræðingur teldi orðalagið geta orðið uppspretta áralangra deilna ef það yrði óbreytt. Þegar kjósendur heyra að jafnvel spurningin sjálf sé umdeild, gildishlaðin eða óvarfærin, þá getur það skapað vantraust á öllu ferlinu. Þá fer umræðan að snúast minna um efnið sjálft og meira um það hvort verið sé að leiða fólk áfram með óskýru orðalagi. Það hjálpar ekki já-hliðinni.

Þá skiptir efnahagsástandið líka máli. Seðlabankinn birti 9. apríl að verðbólga væri 5,4 prósent og meginvextir 7,50 prósent. Hagstofan sýndi síðan að verð á bensíni og dísil hafði hækkað í mars. Þegar heimilin finna fyrir háum vöxtum, dýru eldsneyti og þrálátri verðbólgu verður fólk yfirleitt tortryggnara gagnvart stórum og flóknum breytingum. Jafnvel þótt sumir telji að ESB gæti til lengri tíma aukið stöðugleika, þá er ekkert sjálfgefið að fólk vilji fara inn í stórt og óvíst ferli akkúrat á meðan það er að glíma við kostnaðarvanda heima fyrir.

Annað sem dregur fylgið niður er að andstæðingar aðildar hafa einfaldari skilaboð. Þeir tala um fullveldi, sjávarútveg, landbúnað, auðlindir og yfirráð yfir eigin málum. Þessi skilaboð eru stutt, skýr og auðskilin. Stuðningsmenn viðræðna eru aftur á móti oftar að tala um ferli, samninga, möguleika, skilyrði og að „sjá hvað stæði til boða“. Slík skilaboð eru flóknari og minna grípandi. Í pólitískri baráttu vinnur einfalt óttaboðskapur oft á móti flóknari vonarboðskap, sérstaklega þegar kjósendur eru óákveðnir. Að stjórnvöld sjálf leggi áherslu á að verja þurfi hagsmuni Íslands í fiskveiðum, orkumálum, landbúnaði og vinnurétti sýnir líka að þetta eru nákvæmlega þau mál sem fólk óttast mest.

Síðan má ekki gleyma því að ESB-málið lifir ekki eitt og sér. Það blandast inn í almenna afstöðu fólks til ríkisstjórnarinnar, stjórnmálanna og traustsins á því sem er sagt. Í byrjun mars greindi Vísir frá því að fylgi ríkisstjórnarinnar hefði minnkað frá janúar. Ef hluti kjósenda er orðinn tortrygginn á ríkisstjórnina eða einfaldlega þreyttur á pólitískum átökum, þá getur það auðveldlega smitast yfir á þetta mál líka. Þá er nei ekki bara nei við ESB, heldur líka nei við pólitískri dagskrá ríkisstjórnarinnar.

Niðurstaðan er því líklega þessi: Stuðningur við endurupptöku viðræðna virðist dala vegna þess að nokkrir þættir leggjast saman á sama tíma. Fólk er varfært í dýrtíð. Spurningin er umdeild. Andstæðingarnir eru með einfaldari og skýrari skilaboð. Og margir kjósendur vilja áfram náið samstarf við Evrópu, en ekki endilega ganga inn í sambandið. Það er því alls ekki víst að stemningin sem nú er mæld dugi til já-svars 29. ágúst. En það er jafnframt ekki hægt að fullyrða það enn. Það sem er skýrast í könnununum er fyrst og fremst að andstaðan við aðild hefur vaxið hraðar en stuðningurinn við viðræðurnar.

Fact-check í stuttu máli

• Það er rétt að stuðningur við aðild mælist minni nú en fyrir ári.
• Það er líka rétt að fleiri mælast andvígir aðild en hlynntir í nýlegum könnunum.
• Það er hins vegar ekki staðfest að meirihluti muni segja nei 29. ágúst, því spurningin í kosningunni snýst um framhald viðræðna, ekki um beina aðild, og nýjasta Maskína-könnunin sýnir enn örlítið fleiri hlynnta framhaldi viðræðna en andvíga.

Heimildaskrá

• Vísir, 15. apríl 2026: Fleiri andvígir aðild nú en í fyrra.
• Vísir, 7. apríl 2026: Meirihluti þeirra sem taka afstöðu andvíg aðild að ESB.
• Alþingi, þingskjal 875 – 157. löggjafarþing: Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
• Stjórnarráðið: Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna við ESB.
• Vísir, 13. apríl 2026: Óvarfærið orðalag geti orðið til vandræða í áratugi.
• Seðlabanki Íslands, 9. apríl 2026: verðbólga 5,4%, meginvextir 7,50%.
• Hagstofa Íslands, 26. mars 2026: Vísitala neysluverðs í mars 2026.
• Vísir, 3. mars 2026: Samfylkingin og ríkisstjórnin lækka flugið.

Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, yfirfarin og ritrýnd af ritstjórn.

Skoðað: 29

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.