Hverja er hann að verja?
Skjáskot af vef Rúv.

Þegar Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra segir að Samherjamálið sýni spillingu í Namibíu, ekki á Íslandi ættu allar viðvörunarflautur að fara í gang hjá fjölmiðlum og almenningi enda vita allir sem eitthvað hafa verið að fylgjast með Samherjamálinu síðustu ár að gera sér grein fyrir því að svona yfirlýsing frá fjármálaráðherra íslands er ekki bara röng, hún er ósönn í besta falli þó aðrir myndu hreinlega kalla þetta lygi.

Hún tekur ábyrgðina frá þeim íslensku aðilum sem voru upphafsmenn málsins og yfir á namibíska embættismenn og lætur líta út fyrir að Ísland hafi bara verið í hlutverki áhorfanda sem er hvorki satt né rétt.

Samherjamálið snýst ekki bara um þá sem tóku við peningum heldur snýst það líka um þá sem eru grunaðir um að hafa greitt þá, skipulagt greiðslurnar og hagnast á þeim gjörningi og þar kemur Ísland beint að málum sem þátttakandi.

Fishrot-gögnin fjölluðu um viðskipti Samherja í Namibíu og WikiLeaks birti um 30 þúsund skjöl um málið árið 2019, samhliða umfjöllun Kveiks, Stundarinnar og fleiri fjölmiðla. Vísir tók þetta saman í einn pakka sem hægt er að fletta upp undir Samherjaskjölin.
Þess vegna ber að taka því sem ótrúverðugu útspili þegar fjármálaráðherra segir: ,,Spillingin var þarna, ekki hér”.

Mútur hafa upphafspunkt og endapunkt

Þegar opinber starfsmaður tekur við mútum er það spilling.
En líka er sá spilltur sem greiðir múturnar.
Það er bara spurningin hver byrjar, sá sem vill fá greitt eða sá sem greiðir en í raun skiptir það engu máli því þegar upp er staðið eru báðir jafn spilltir og báðir jafn sekir þegar þeir samþykktu að brjóta lög.

Þetta er grundvallaratriði sem Daði Már reynir að sneiða fram hjá því hann talar um Namibíu sem staðinn þar sem spillingin átti að hafa átt sér stað en hann sleppir því að minnast á það, að var íslenskt fyrirtæki og íslenskir aðilar voru til rannsóknar vegna málsins.

Héraðssaksóknari rannsakaði Samherjamálið í fimm ár og RÚV greindi frá því í júlí 2025 að rannsókninni væri lokið og að níu núverandi eða fyrrverandi starfsmenn Samherja hefðu réttarstöðu sakbornings.

Það þýðir ekki að þeir séu sekir því menn eru saklausir skv. lögum þar til dómur hefur verið kveðin upp um sekt.
En það þýðir að íslensk yfirvöld litu ekki á málið sem hreint namibískt mál því þau rannsökuðu íslenska aðila sem voru gerendur í mútumálinu og þar með getur Daði Már, fjármálaráðherra ekki bara strikað ísland út nema hann hafi einhverja að verja og eitthvað að fela.

Lögin ná nefnilega líka yfir landamæri

Í íslenskum lögum er bannað að bera fé á, (múta), opinberra starfsmenn og þau lög gilda nefnilega líka um erlendra opinberra starfsmann.

Í almennum hegningarlögum er sérstaklega fjallað um erlenda opinbera starfsmenn, starfsmenn alþjóðastofnana, erlenda þingmenn og ráðherra sem og fleiri slíka aðila.
Refsingin getur verið fangelsi allt að sex árum eða sektir, eftir því hvaða ákvæði á við og hvernig brotið er metið.

Alþingi hefur líka fjallað sérstaklega um breytingar á hegningarlögum vegna mútubrota og mútugreiðslna til erlendra opinberra starfsmanna og þar kemur fram að refsiramminn hafi verið hertur vegna gagnrýni og tilmæla frá OECD.

OECD segir í eftirfylgniskýrslu um Ísland að hámarksrefsing fyrir erlendar mútur hafi verið hækkuð í sex ára fangelsi og að íslensk lög hafi verið lagfærð þannig að hægt væri að gera upptækt verðmæti mútunnar og ávinning af mútubroti.

Þetta er lykilatriði:

Ef íslenskur aðili greiðir mútur erlendis, þá er það ekki bara vandamál í því landi sem múturnar eru greiddar heldur er það er líka íslenskt sakamál ef greiðandinn er íslendingur.

Berlingske og íslenska kerfið

Berlingske fjallaði ekki bara um Namibíu heldur fjallaði blaðið um íslenskan sjávarútveg, kvótakerfið, pólitísk áhrif og óttann í kringum umræðuna um kerfið.

RÚV sagði frá því að Berlingske hefði talað við 19 heimildarmenn um íslenskan sjávarútveg, kvótakerfið og Samherjamálið.

Vísir fjallaði líka um greinina og sagði frá því að Berlingske lýsti Íslandi sem „nútíma fámennisveldi“ þar sem fáir aðilar hefðu mikil áhrif, ekki bara í umræðunni eða í þeim byggðarlögum sem útgerðin starfar heldur líka í stjórnkerfinu sjálfu. Þar kemur einnig fram að Daði Már hafi sjálfur talað um „mjög öflugan pólitískan þrýstihóp“ þegar hann ræddi tilraunir sínar til að breyta kvótakerfinu og einnig þegar veiðigjaldsumræðan var í gangi á alþingi.

Þarna er mótsögnin í orðum fjármálaráðherra.

Daði Már sér þrýstihópinn þegar hann talar um kvótakerfið.
En þegar Samherjamálið er rætt, þá verður Ísland allt í einu aukaatriði.

Það einfaldlega gengur ekki upp hjá honum.

Hver græðir á þessari yfirlýsingu?

Yfrlýsingin „spillingin er í Namibíu, ekki á Íslandi“ útskýrir eitt atriði alveg kristalskýrt, hún tekur kastljósið alveg frá íslenska hluta málsins þar sem það ætti að skína sem skærast.

Hún gagnast ekki almenningi. Almenningur þarf allan sannleikann, ekki, allt uppi á borðinu eins og einn útgerðarmaðurinn hélt fram sem allir vita að engin sannleikur í.

Hún gagnast ekki blaðamönnum. Þeir þurfa að geta rannsakað hvað sem er án þess að ráðherra stígi fram með innantóma yfirlýsingu sem er þegar upp er staðið í versta falli lygi.

Hún gagnast ekki réttarríkinu. Réttarríkið þarf skýra ábyrgð, ekki að ráðherra fari undan í flæmingi og ljúgi framan í þjóðina.

Hún gagnast bara þeim sem vilja að Samherjamálið verði afgreitt sem „vandamál í Namibíu“ og hafi ekkert með ísland, íslensku þjóðina eða eitt stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins að gera.

Hún gagnast Samherja, hvort sem það var ætlunin eða ekki.

Hún gagnast stórútgerðinni.

Hún gagnast þeim málum og því stjórnmálafólki sem vill ekki ræða of náin tengsl sjávarútvegs og valds, valds þingmanna og ráðherra sem tengjast beint eða óbeint inn í fyrirtæki í sjávarútvegi.

Og hún gagnast íslensku sjálfsmyndinni, hugmyndinni um að spilling sé eitthvað sem gerist annars staðar, ekki á litla íslandi.

En málið er miklu flóknara en svo.

Transparency International hefur fjallað um Samherja sem íslenskt stórfyrirtæki í miðju Fishrot-málsins.
Samtökin sögðu árið 2021 að Samherji hefði verið sakað um að reyna að hræða, ógna og sverta blaðamenn og gagnrýnendur sem fjölluðu um ásakanir um mútur til erlendra embættismanna.

Árið 2022 lýsti Transparency International einnig áhyggjum af því að blaðamenn á Íslandi væru rannsakaðir vegna umfjöllunar sinnar um Samherja og Fishrot og samtökin sögðu slíkt senda hættuleg skilaboð til samfélagsins.

Þetta er ekki bara spurning um Namibíu heldur er þetta er líka spurning um hvort valdafólk á Íslandi sé spillt.

Spurningarnar sem Daði Már þarf að svara

Daði Már er ekki bara maður úti í bæ. Hann er fjármálaráðherra. Orð hans skipta máli og vega þungt.

Þess vegna þarf hann að svara þessu:

Af hverju segir hann að spillingin sé ekki á Íslandi þegar íslenskt fyrirtæki er í miðju málsins?

Af hverju talar hann um þá sem tóku við meintum mútum, en ekki þá sem eru grunaðir um að hafa greitt þær?

Af hverju rannsakaði héraðssaksóknari málið í fimm ár ef það var ekki íslenskt mál?

Af hverju viðurkennir hann öflugan þrýstihóp í íslenskum sjávarútvegi, en reynir svo að færa Samherjamálið út fyrir íslenskt valdakerfi?

Og stóra spurningin:

Hverja er hann að verja?

Við getum ekki fullyrt um hvað honum gekk til. En við getum séð hvaða afleiðingar orð hans geta haft.

Þau minnka íslenska ábyrgð.

Þau færa kastljósið frá Samherja.

Þau hlífa kvótakerfinu.

Þau hlífa stjórnmálunum.

Og þau biðja almenning að horfa eingöngu til Namibíu þegar hann ætti líka að horfa heim til íslands.

Fact-check

Fullyrðing: Samherjamálið sýnir spillingu í Namibíu, ekki á Íslandi.
Niðurstaða: Villandi. Málið snýst um meintar mútur til namibískra embættismanna, en íslenskt fyrirtæki og íslenskir aðilar eru í miðju málsins. Ísland rannsakaði málið í fimm ár.

Fullyrðing: Mútur erlendis eru ekki íslenskt vandamál.
Niðurstaða: Rangt. Íslensk hegningarlög taka til mútubrota sem varða erlenda opinbera starfsmenn, og OECD hefur sérstaklega fjallað um íslenskar skuldbindingar vegna erlendra mútubrota.

Fullyrðing: Berlingske-umfjöllunin snerist bara um Namibíu.
Niðurstaða: Rangt. Hún snerist um íslenskan sjávarútveg, kvótakerfið, pólitísk áhrif, Samherjamálið og stöðu valds á Íslandi.

Ítarleg heimildarskrá

Íslensk umfjöllun

Alþjóðlegar heimildir

Stofnanir og skýrslur

Lög og reglur

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT, yfirfarin, lagfærð og staðreyndaprófuð af ristjórn.

Skoðað: 54

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.