Ákvæðið um 62. breiddargráðuna í ESB-samningum Finnlands og Svíþjóðar er fordæmi um að norðlæg ríki geti fengið sérstakan stuðning við landbúnað vegna erfiðra aðstæðna: kulda, stutts vaxtartíma, fámennis, langra vegalengda og lítils ræktanlegs lands.
Fyrir Ísland gæti sambærilegt ákvæði þýtt þetta:
Fyrir bændur:
- Ísland gæti samið um sérstakan langtímastuðning við landbúnað.
- Stuðningurinn gæti runnið til sauðfjárræktar, mjólkurframleiðslu, garðyrkju og dreifðs búskapar.
- Ríkið gæti greitt bændum beint, í stað þess að vernda þá fyrst og fremst með háum tollum og lokuðum markaði.
- Stuðningurinn yrði líklega skilyrtur: tengdur byggð, búsetu, umhverfi, gripafjölda, hekturum eða framleiðslu innan ákveðinna marka.
Fyrir neytendur:
- Matvara gæti lækkað í verði, sérstaklega vörur sem eru í dag dýrar vegna tollverndar og lítillar samkeppni.
- Þetta gæti átt við um kjöt, osta, egg, kjúkling, svínakjöt og unnar landbúnaðarvörur.
- Lækkunin væri þó ekki sjálfvirk. Hún kæmi aðeins ef tollvernd minnkaði og samkeppni ykist.
- Það þyrfti líka að tryggja að verslanir og heildsalar skiluðu lækkuninni til neytenda.
Meginmálið er þetta:
- breiddargráðan gæti gert Íslandi kleift að segja við ESB:
,,Við þurfum að halda uppi landbúnaði vegna norðlægrar legu og erfiðra skilyrða, en við getum gert það með beinum og sýnilegum stuðningi í stað þess að láta almenning borga stuðninginn óbeint með háu matvöruverði.”
Þetta gæti því bæði varið íslenskan landbúnað og létt undir með neytendum, ef vel væri samið og kerfið útfært af viti.
Heimildarskrá
1. Aðildarsamningur Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar við ESB — 142. grein
Þetta er aðalheimildin um 62. breiddargráðuna. Þar segir að framkvæmdastjórn ESB geti heimilað langtíma ríkisstuðning til að viðhalda landbúnaði á svæðum norðan 62. breiddargráðu og sambærilegum svæðum sunnan hennar, þar sem loftslag gerir landbúnað sérstaklega erfiðan.
2. Framkvæmdastjórn ESB — skýrsla um Nordic Aid 2016–2020
Skýrir hvernig stuðningurinn fyrir Finnland og Svíþjóð hefur verið framkvæmdur. Þar kemur fram að stuðningurinn eigi að halda uppi hefðbundinni frumframleiðslu og vinnslu sem hentar norðlægu loftslagi, bæta framleiðslu og markaðssetningu, og vernda umhverfi og sveitir.
3. Framkvæmdastjórn ESB — ákvörðun um Nordic Aid í Finnlandi 2021/2312
Nýlegri staðfesting á því að Finnland fær áfram sérstakan langtímastuðning við landbúnað í norðlægum héruðum. Þar er aftur vísað til 142. greinar og svæða norðan 62. breiddargráðu eða sambærilegra svæða.
4. Framkvæmdastjórn ESB — ákvörðun um Nordic Aid í Svíþjóð 2022/2460
Sams konar heimild fyrir Svíþjóð. Hún sýnir að þetta er ekki dauður bókstafur í gömlum samningi, heldur virkt stuðningskerfi sem ESB hefur haldið áfram að samþykkja.
5. OECD — Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2025: Iceland
Mikilvæg heimild um íslenskan landbúnaðarstuðning. OECD segir að stuðningur við íslenska bændur hafi verið 47% af brúttótekjum bænda 2022–2024, að hann sé meðal þess hæsta sem mælist, og að stór hluti hans komi frá tollum og verðvernd sem heldur innlendu verði háu. Þetta styður þá ályktun að ef stuðningur færist frá tollvernd yfir í beinar greiðslur gætu sumar landbúnaðarvörur lækkað í verði.
6. Framkvæmdastjórn ESB — Income support explained
Skýrir hvernig beinar greiðslur til bænda virka innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB. Þar kemur fram að ESB notar tekjustuðning til að tryggja matvælaöryggi, styðja bændur og greiða fyrir samfélagsleg gæði eins og umhverfisvernd og umhirðu lands.
7. Framkvæmdastjórn ESB — Coupled income support
Skýrir framleiðslutengdan stuðning innan ESB. Þetta skiptir máli fyrir Ísland vegna þess að ákveðnar greinar, til dæmis sauðfjárrækt eða mjólkurframleiðsla, gætu hugsanlega verið studdar sérstaklega ef hætta væri á að framleiðsla legðist af á erfiðum svæðum.
Stutta útgáfan
Sterkustu heimildirnar eru 142. grein aðildarsamningsins, skýrslur og ákvarðanir ESB um Nordic Aid, og OECD-greiningin á íslenskum landbúnaðarstuðningi.
Þær styðja þessa niðurstöðu:
Ísland gæti reynt að semja um sérstakan norðlægan landbúnaðarstuðning eftir fordæmi Finnlands og Svíþjóðar. Slíkt gæti varið íslenskan landbúnað, en jafnframt opnað leið til að minnka tollvernd og færa hluta stuðningsins úr vöruverði yfir í beinar, sýnilegar greiðslur. Þá gætu margar landbúnaðarvörur lækkað í verði fyrir neytendur, þó aðeins ef samkeppni og innflutningur skila lækkuninni alla leið í búðirnar.
Skoðað: 4
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
