Það er alltaf sama sagan þegar á að verja kvótakerfið fyrir venjulegu fólki. Þá byrja menn að tala þannig að enginn nenni að hlusta. Þá koma orð eins og jafnræðisregla, aflahlutdeild, stjórnsýslukæra og alls konar annað embættisþvaður sem á að láta málið líta út fyrir að vera of flókið fyrir almenning. En þetta mál er ekkert flókið. Það snýst aðeins um eitt, hver fær að veiða fiskinn og hverjir vilja fá allan pottinn.
Í lögunum stendur skýrt að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Það stendur líka að úthlutun veiðiheimilda skapi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði. Með venjulegum orðum segir berum orðum að fiskurinn á ekki að vera einkaeign fárra manna. Hann á að vera auðlind þjóðarinnar. Samt hefur þróunin orðið sú að kvótinn hefur safnast á fáar hendur meðan sífellt þarf að berjast fyrir því að halda litlum glufum opnum fyrir aðra.
Strandveiðar eru ein af þessum glufum. Ekki fullkomin leið, ekki töfralausn, en glufa samt. Leið fyrir smábátasjómenn og nýliða til að komast að auðlindinni án þess að þurfa að kaupa sig inn í lokað kerfi þar sem verðmætin eru fyrir löngu farin að safnast upp hjá þeim sem fyrir sitja. Þess vegna skipta strandveiðar meira máli en margir vilja viðurkenna. Þær eru ekki bara lítið sérmál við hliðina á „stóru myndinni“. Þær eru próf á því hvort menn meini eitthvað með orðunum sameign þjóðarinnar.
Og þá kemur að því sem stingur fólk mest.
Þegar aðeins var bætt í strandveiðipottinn kom kæra. Í opinberri umfjöllun kom fram að stjórnsýslukæra lægi fyrir hjá Umboðsmanni Alþingis vegna þeirra 2.000 tonna sem bætt var í strandveiðipottinn sumarið áður. Og rökin sem dregin voru fram voru þau að kvótaþegar ættu, með vísan til jafnræðisreglu, að fá 38.000 tonn á móti. Það er setning sem segir meira um hugarfarið en tuttugu blaðsíður af fagorðum. Þegar litli hópurinn fær örlítið meira, þá stíga þeir stóru fram og segja í raun: ,,Ef þeir fá eitthvað, þá eigum við að fá miklu meira”.
Þetta er kjarni málsins. Ekki formsatriðin. Ekki orðaflaumurinn. Kjarni málsins er sá að þeir sem sitja uppi með stærsta hluta kerfisins virðast ekki sætta sig við að strandveiðimenn hafi einu sinni sinn litla pott í friði. Það virðist ekki nóg að hafa meginhluta heimildanna. Það þarf líka að sækja að því litla sem er eftir utan stóra kerfisins og helst byggðakvótana líka.
Lagalega séð er þetta auðvitað kæra á stjórnvaldsákvörðun, ekki „á þjóðina“. Gott og vel. En almenningur sér líka efnishlutan í málinu, ekki bara pappírinn utan um það. Ef kæran snýr að því að stjórnvöld ætla að auka strandveiðar, þá er kæran í raun atlaga að strandveiðunum. Hún er atlaga að þeim litla aðgangi sem enn er til fyrir smærri aðila utan hins lokaða kvótakerfis. Þess vegna er ekkert skrýtið að fólk tali um þetta af reiði. Það sér hver einasti einstaklingur nákvæmlega hvað er verið að verja og hvað er verið að ráðast á.
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa heldur ekkert verið að fela afstöðu sína. Í umsögn þeirra við strandveiðifrumvarp 2025 vara þau við því að tryggja 48 daga strandveiðar, segja að frumvarpið gangi gegn meginmarkmiðum laga um stjórn fiskveiða og stilla auknum strandveiðum upp sem ógn við kerfið. Í fylgiskjölum með umsögninni er svo beinlínis sagt að ef auka eigi strandveiðar verði að taka það frá öðrum þorskveiðum, og strandveiðar jafnvel kallaðar efnahagsleg sóun. Þetta er ekki misskilningur. Þetta er úthugsaður áróður frá þeim sem ætla verja sitt hvað sem tautar og raular.
Og þarna á fólk að hætta að láta blekkjast af yfirvarpinu. Þegar stórir hagsmunaaðilar tala um „jafnræði“, þá eru þeir ekki að tala um sanngirni. Oft eru þeir einfaldlega að tala um sinn rétt til að missa ekkert og helst að fá meira. Þegar þeir tala um „grunnkerfið“, eru þeir gjarnan að tala um kerfi sem hefur þjónað þeim vel. Og þegar þeir tala um „varhugaverða lagasetningu“, getur það einfaldlega þýtt að þeim líkar ekki að eitthvað sé hreyft við skipan sem hefur skilað þeim yfirráðum.
Það er þess vegna svo erfitt að taka þennan málflutning alvarlega sem eitthvað hlutlaust fagmat. Því hlutföllin tala sínu máli. Annars vegar stendur lítill pottur fyrir strandveiðar. Hins vegar stendur kerfi sem er þegar fyrirferðarmikið, fjársterkt og vel varið, en samt er það litli potturinn sem fær að kenna á því, aftur og aftur. Þegar það þarf að tryggja 48 daga strandveiðar er svarið ekki: „Já, við skulum finna leið.“ Svarið er frekar: „Þetta gengur gegn markmiðum kerfisins,“ „það þarf að taka þetta af öðrum,“ og „ef þeir fá þetta, þá eigum við að fá miklu meira af því við erum svo stórir en viljum verða stærri.“
Þetta er ástæðan fyrir því að fólk er orðið langþreytt. Ekki af því það skilji ekki málið, heldur af því það skilur það of vel. Það sér hvernig þetta virkar. Það sér að þegar einhver hreyfing verður í þágu smærri aðila, þá fer stóra kerfið strax í varnarstöðu. Það sér að þegar örlítið er fært til þeirra sem minnst hafa, þá er brugðist við af meiri hörku en mætti ætla ef um væri að ræða eitthvert smámál. Og það sér að þessi hörkuviðbrögð koma ekki frá jaðarhópi í neyð, heldur frá aðilum sem hafa árum saman fengið stærsta hlutann af kökunni meðan aðrir fá mylsnuna.
Þess vegna dugar ekki lengur að tala um þetta eins og eitthvert tæknilegt ágreiningsefni milli sérfræðinga. Þetta er siðferðilegt mál. Mál um réttlæti. Mál um það hvort orðalagið um sameign þjóðarinnar hafi nokkra merkingu í reynd. Því ef þeir sem þegar hafa mestan aðgang sætta sig ekki einu sinni við að strandveiðimenn fái ölítið svigrúm, hvað segir það þá um kerfið í heild? Þá segir það einfaldlega að vandinn sé ekki bara í lögunum, því hann er í hugarfarinu, í þeirri hugsun að þeir sem hafa mest eigi líka að ráða því hvað aðrir fá, sem er helst ekki neitt.
Og þá á að segja hlutina hreint út.
Þetta lítur ekki út eins og sanngirni.
Þetta lítur út eins og græðgi.
Þetta lítur ekki út eins og vörn fyrir þjóðarauðlindina.
Þetta lítur út eins og vörn fyrir forréttindi.
Og þetta lítur alls ekki út eins og kerfi sem er í jafnvægi.
Þetta lítur út eins og kerfi þar sem þeir sem hafa mest þola illa að hinir smæstu fái nokkuð sem skiptir máli.
Það er ástæðan fyrir því að strandveiðideilan snertir svo marga.
Hún afhjúpar ekki bara ágreining um fisk.
Hún afhjúpar hvernig vald hegðar sér þegar einhver reynir að opna aðeins á aðgang annarra.
Þá kemur mótspyrnan.
Þá kemur lögfræðin.
Þá kemur kæran.
Þá kemur krafan um meira fyrir þá sem mest hafa fyrir.
Og þá sjá allir sem vilja sjá það sem er raunverulega í gangi.
Fact-check
- Í lögum segir beinlínis að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar.
- Í sömu grein laganna segir að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði.
- Í opinberri umfjöllun kom fram að kæra vegna 2.000 tonna viðbótar í strandveiðipottinn lægi fyrir hjá Umboðsmanni Alþingis.
- Í sömu umfjöllun kom fram að kvótaþegar hefðu viljað fá 38.000 tonn á móti með vísan til jafnræðisreglu.
- SFS lagðist gegn strandveiðifrumvarpi 2025 og sagði meðal annars að frumvarpið gengi gegn meginmarkmiðum laga um stjórn fiskveiða.
- Í fylgiskjali með umsögn SFS kemur fram sú afstaða að auknar strandveiðar þýði að taka þurfi magn frá öðrum þorskveiðum, og þar eru strandveiðar einnig gagnrýndar harðlega.
- Orðalagið „kæra á þjóðina“ er pólitísk lýsing, ekki nákvæm lagalýsing. Nákvæmara er að segja að kærð hafi verið stjórnvaldsákvörðun sem sneri að strandveiðum.
Heimildir
Lög um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, 1. gr.
Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, yfirfarin, leiðrétt og staðreyndaprófuð af ritstjórn.
Skoðað: 75
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
