Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, vill greinilega að almenningur trúi tveimur hlutum á sama tíma. Annars vegar að hún og Sjálfstæðisflokkurinn standi „alltaf vörð“ um fólk með skerta getu til tekjuöflunar. Hins vegar að það sé nánast ábyrgðarleysi að bæta stöðu þessa sama fólks með skýrari lagavernd. Þetta er ekki flókin þversögn. Þetta er einfaldlega gamalkunn pólitísk aðferð: byrja á samkenndinni, enda á neitunarvaldinu.
Í ræðu á Alþingi 16. júní 2025 sagði Guðrún orðrétt: „Við í Sjálfstæðisflokknum stöndum alltaf vörð um aðstoð við þá sem búa við skerta getu til að afla tekna.“ Hún sagði líka að flokkurinn tryði á „öflugt öryggisnet“ og að markmið frumvarpsins væri „augljóst og verðugt“. Það hljómar allt afskaplega hlýlega. Nánast eins og hér sé komin stjórnmálakona sem hafi loksins uppgötvað að öryrkjar og eldri borgarar eru fólk en ekki excel-skjal.
En svo byrjar hitt. Sama ræða, sama kona, sama mál. Þar segir hún að með frumvarpinu sé verið að festa í sessi kerfi sem skattgreiðendur eigi að „fjármagna aukin lífsgæði bótaþega“, að tengingin geti grafið undan hvötum til þátttöku á vinnumarkaði, og að varðveita verði jafnvægi milli þeirra sem vinna fyrir launum sínum og þeirra sem fá bætur úr sameiginlegum sjóðum. Þegar slíkt orðalag er afhjúpað sér maður gamla kjarnann undir nýja lakkinu, samúðin nær nákvæmlega þangað sem hún rekst ekki á fjárhagslega eða hugmyndafræðilega andstöðu.
Það er einmitt þar sem hræsnin birtist. Ekki í því að Guðrún sé dónaleg í einni setningu og hlý í annarri. Heldur í því að hún vill njóta siðferðilegs ávinnings af því að segjast standa með öryrkjum, en stillir síðan hverri raunverulegri réttarbót upp sem vandamáli fyrir ríkissjóð, vinnumarkað og samfélagslegu „jafnvægi“. Þetta er gömul uppskrift: segjast bera umhyggju fyrir fólkinu en tala svo um réttindi þess eins og þau séu tæknileg bilun í kerfinu.
Í ræðu 30. apríl 2025 varð þessi hugsun enn bersýnilegri. Þar sagði Guðrún að festa sjálfvirkar útgjaldahækkanir í lög „án greiningar eða tengingar við raunveruleikann“ væri „ekki réttlætismál heldur fullkomið ábyrgðarleysi“. Þarna erum við ekki lengur í málefnalegum efasemdum um útfærslu. Þarna er verið að lýsa lagalegri leið til að verja kjör bótaþega sem ábyrgðarleysi. Það er býsna merkilegt orðaval hjá stjórnmálamanni sem vill samt um leið teljast traustasti vinur sömu hópa.
Svo kom andsvarið 14. október 2025, þar sem Guðrún sagði að tenging bóta við launavísitölu myndi „hugsanlega og líklega draga úr hvata til atvinnuþátttöku“ og skapa „skekkju á milli fólks á vinnumarkaði og bótaþega“. Þar er kjarninn sagður upphátt. Vandinn, í hennar huga, er ekki bara kostnaðurinn. Vandinn er að bótaþegar gætu fengið of mikið miðað við aðra. Þarna kemur fram hin gamalkunna tortryggni í garð þeirra sem reiða sig á almannatryggingar: að ef staða þeirra batnar of mikið, þá sé eitthvað ósanngjarnt í gangi.
Það þarf ekki að ýkja þetta eða skálda til að sjá línuna. Hún er alveg til staðar í heimildunum sjálfum. Guðrún talar um „virðingu“, „réttlæti“ og „öflugt öryggisnet“, en þegar umræðan færist af siðferðislegum slagorðum yfir í raunverulegt lagafrumvarp um að tryggja að bætur fylgi launaþróun með skýrari hætti, þá breytast öryrkjar og eldri borgarar aftur í kostnaðarvanda, hvatafræði og reiknilíkön. Samkenndin fær sem sagt að vera með í opnunarræðunni, en ekki í atkvæðagreiðslunni.
Þessi tvískinnungur varð svo næstum hlægilega skýr 3. febrúar 2026. Þá sagði Guðrún við Vísi: „Ég hef mjög miklar áhyggjur af þessu frumvarpi og af öllum vondu málum ríkisstjórnarinnar finnst mér þetta það versta.“ Þetta sagði hún um frumvarp sem átti að styrkja stöðu örorku- og ellilífeyrisþega. Það er erfitt að finna hnitmiðaðri lýsingu á pólitískri hræsni, fyrst segjast standa með eldra fólki og öryrkjum, síðan kalla lagabót þeim til handa versta mál ríkisstjórnarinnar. Það þarf ekki einu sinni kaldhæðni til að benda á fáránleikann. Hún sér um hann sjálf.
Í sömu frétt kom líka fram að hún teldi frumvarpið leiða til „sjálfvirkrar aukningar útgjalda ríkissjóðs og minni hvata til atvinnuþátttöku“. Og hún bætti við að verið væri að breyta hlutverki bóta „úr því að tryggja lágmarksframfærslu“ yfir í að kerfið ætti að fylgja meðallaunum. Þar er aftur dregin upp sú mynd að réttarbót sé í raun hlutverkaskekkja. Að það sé nánast ósæmilegt að bætur fylgi þróun launa, því hlutverk bóta sé fyrst og fremst að halda fólki rétt ofan við fátæktarmörk. Ekki með samfélaginu, ekki í takt við það, bara ekki alveg undir þeim.
Síðan kom fyrirspurnarræðan 19. febrúar 2026. Þar sagði Guðrún að auðvitað væru hvorki „málsmetandi gagnrýnendur“ né stjórnarandstaðan á móti því að bæta kjör öryrkja og eldri borgara en að frumvarpið væri samt „meingallað“ og næði ekki markmiði sínu. Þetta er pólitísk útgáfa af því að slökkva eld með bensíni og lýsa sig svo andvígan brunanum. Hún vill hafna lagabótinni en halda í siðferðilega stöðu stuðningsmannsins. Hún vill vera bæði á móti tækinu og með markmiðinu, þótt tækið sé nákvæmlega það sem á að framkvæma markmiðið.
Svo má líka horfa á verkin. Í 2. umræðu um málið 16. febrúar 2026 studdi Guðrún tillögu um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar og greiddi síðan gegn efnisgreinum frumvarpsins. Þar hætti þetta að vera heimspekileg umræða um varkárni og varð að mjög skýrri pólitískri afstöðu því hún vildi ekki að þessi breyting næði fram að ganga. Það er auðvitað fullkomlega lögmæt afstaða í stjórnmálum. En þá verður líka að sleppa þessari þreytandi tilraun til að láta eins og maður hafi staðið fremst í flokki þeirra sem vildu bæta hag fólksins sem breytingin snerist um.
Vandinn er að hún talar um kerfið eins og það sé aðeins siðferðilega verjandi svo lengi sem það kostar ekki of mikið, færist ekki of nálægt launaþróun og raskar ekki „jafnvægi“ gagnvart vinnandi fólki.
Og þar liggur hin raunverulega hræsni. Hún segir: við stöndum alltaf vörð. En þegar vörnin kostar eitthvað, þegar hún krefst lagabreytingar, þegar hún styrkir stöðu bótaþega með áþreifanlegum hætti, þá verður sami hópur allt í einu að hagrænu vandamáli sem þarf að hemja með „ábyrgð“, „sjálfbærni“ og „skynsemi“. Á mannamáli þýðir það venjulega þetta: við styðjum ykkur í ræðuformi, en ekki endilega fjárhagslega.
Það er því fullkomlega rétt að segja að málflutningur Guðrúnar Hafsteinsdóttur beri með sér djúpt misræmi. Hún vill njóta orðspors samúðarinnar og pólitísks ávinnings hörkunnar á sama tíma. Hún vill tala eins og verndari hinna veikustu, en kýs og ræðir eins og réttarbætur þeirra séu fyrst og fremst áhætta sem þurfi að halda niðri. Það er ekki ábyrgð. Það er ekki hreinskilni. Og það er alls ekki „að standa alltaf vörð“. Það er einfaldlega klassísk pólitísk hræsni, færð á þingmálastig og skreytt með fallegum setningum um virðingu sem þegar upp er staðið á sér enga stoð í raunveruleikanum.
Heimildir
Alþingi, ræða Guðrúnar Hafsteinsdóttur 16. júní 2025 um almannatryggingar og endurskoðun örorkulífeyriskerfis.
Alþingi, ræða Guðrúnar Hafsteinsdóttur 30. apríl 2025 um tengingu bóta almannatrygginga við launavísitölu.
Alþingi, andsvar Guðrúnar Hafsteinsdóttur 14. október 2025 um almannatryggingar.
Alþingi, 2. umræða um almannatryggingar 16. febrúar 2026.
Alþingi, fyrirspurnarræða Guðrúnar Hafsteinsdóttur 19. febrúar 2026 um áhrif tengingar bóta við launavísitölu.
Vísir, 3. febrúar 2026. „Af öllum vondu málum ríkisstjórnarinnar finnst mér þetta það versta“.
Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT.
Skoðað: 62
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
