Það er fullkomlega eðlilegt að stjórnmálaflokkur berjist gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu því það er lögmæt pólitísk afstaða.
En, það er ekki sama hvernig þeirri afstöðu er haldið fram, því þegar stjórnmálaflokkur fer að tala um „blekkingar“, „aðför að fullveldi“, „afskipti af innanríkismálum Íslands“ og dregur jafnvel „nasisma“ inn í umræðuna, þá er málflutningurinn kominn langt út fyrir venjulega málefnalega gagnrýni.
Þá er verið að reyna að magna upp ótta, tortryggni og pólitíska skautun með orðræðu sem er gildishlaðin langt umfram það sem staðreyndir segja.
Sýnilegt opinbert efni frá Miðflokknum styður þetta mat.
Á vef flokksins og í dreifingu á samfélagsmiðlum má finna fullyrðingar um að Íslandi eigi að „koma inn í Evrópusambandið með blekkingum, eitt skref í einu“, að verið sé að færa vald „úr höndum íslenska löggjafans og afhenda það embættismönnum í Evrópu“, og að ESB „boði afskipti af innanríkismálum Íslands“.
Á sama tíma hefur á vef flokksins birst grein undir fyrirsögninni „Evrópusambandið eða nasismi“. Þetta er ekki hófstillt efnisumræða um kosti og galla aðildar. Þetta er áróðursrammi sem byggir á óttavæðingu og siðferðilega rangri réttlætingu.
Kjarni málsins er sá að Miðflokkurinn er ekki bara að segja: „Við erum á móti ESB vegna þess að við teljum aðild slæma fyrir Ísland.“ Flokkurinn er ítrekað að segja eða gefa í skyn: „Það er verið að blekkja þjóðina“, „það á að lauma Íslandi inn“, „fullveldinu er fórnað“, „erlendir aðilar eru að skipta sér af innanríkismálum“ og „hættan er svo mikil að rétt sé að setja hana í sögulegan hryllingsramma“. Slík framsetning er aðeins til þess ætluð að hræða fólk og gera pólitíska andstæðinga tortryggilega.
Hún er ekki fyrst og fremst hugsuð til að upplýsa.
Fyrsta blekkingin: að verið sé að smygla Íslandi inn í ESB
Ein mest áberandi lína Miðflokksins er að verið sé að koma Íslandi inn í Evrópusambandið „með blekkingum, eitt skref í einu“. Það er mjög sterk ásökun. Hún gefur í skyn að stjórnvöld séu að reyna að villa um fyrir almenningi og færa landið inn í sambandið án raunverulegs lýðræðislegs umboðs. En það er ekki það sem opinber gögn sýna. Ríkisstjórnin hefur lagt fram tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna, ekki um beina inngöngu Íslands í ESB. Stjórnarráðið segir þetta skýrt, og RÚV hefur fjallað um sama efni með sama hætti. Reuters hefur jafnframt greint frá því að ef þjóðin samþykki að hefja viðræður á ný, þá yrði síðar þörf á annarri ákvörðun um lokaaðildarskilmála. Að kalla þetta „blekkingar“ er því ekki staðreyndalýsing heldur pólitísk upphafning.
Þetta skiptir máli. Í lýðræðisríki er mikill munur á því að ræða hvort þjóð eigi að leyfa samningaviðræðum að halda áfram og því að ganga sjálfkrafa inn í sambandið. Sá munur hverfur í orðræðu Miðflokksins vegna þess að hún þjónar betur pólitísku markmiði flokksins ef almenningur upplifir að eitthvað sé að gerast bak við tjöldin. Þar verður málflutningurinn ýktur, því staðreyndirnar eru einfaldari, verið er að deila um hvort viðræður eigi að halda áfram, ekki um að aðild sé þegar komin í gegn.
Önnur blekkingin: að allt vald hyrfi úr höndum Íslands
Miðflokkurinn notar líka mjög sterkt orðalag um fullveldi. Á vef flokksins er talað um að lagasetningarvald sé tekið úr höndum íslenska löggjafans og afhent embættismönnum í Evrópu, og að um sé að ræða „aðför að fullveldi Íslands“. Það er rétt að ESB-aðild felur í sér framsal á tilteknum valdheimildum til sameiginlegra stofnana. Það er einfaldlega hluti af því að vera í sambandinu. En það er rangt eða að minnsta kosti mjög villandi að setja það þannig fram að Ísland hyrfi sem sjálfstætt stjórnskipulegt ríki eða að Alþingi yrði nánast valdalaust. Aðildarríki ESB halda áfram eigin ríkisstjórn, eigin þingi og eigin stjórnskipan, þó innan sameiginlegs lagaramma á mörgum sviðum. Það er því hægt að vera á móti þessu fyrirkomulagi án þess að mála upp mynd af algerri undirgefni. Miðflokkurinn velur hins vegar dramatískari útgáfuna.
Þar liggur kjarni öfganna í málflutningnum, ekki endilega í því að vara við framsali valds, heldur í því að lýsa málinu eins og um beina aftöku íslensks lýðræðis sé að ræða. Það er pólitískt áhrifaríkt, en það er ekki rétt lýsing.
Þriðja blekkingin: að inngönguskilyrði ESB séu „óumsemjanleg“
Önnur sterk fullyrðing í dreifðu efni Miðflokksins er að inngönguskilyrði ESB séu „óumsemjanleg“ og að engar varanlegar undanþágur fáist. Þarna er blandað saman tvennu sem ekki er það sama. Annars vegar er rétt að umsóknarríki verða að samþykkja grunnreglur ESB og innleiða lagasafn sambandsins. Hins vegar eru aðildarviðræður samt sem áður viðræður, þar sem samningsrammar, aðlögunartímabil, sérákvæði og varnarklausur geta komið til álita.
Opinber gögn frá ráðinu og samningsgögnum sambandsins sýna þetta skýrt. Þau tala beinlínis um accession negotiations, negotiating framework, transitional arrangements, specific arrangements og safeguard clauses. Það er því ekki rétt að tala eins og ekkert sé samningsatriði. Réttara væri að segja að grunnkerfið sé ekki opið til frjálsrar endursoðunar, en útfærsla aðlögunar og ákveðin sérákvæði geti verið samningsatriði. Miðflokkurinn velur einfaldari útgáfu til að sá ótta og hræðslu við inngöngu í sambandið.
Þetta er dæmigerð aðferð í áróðri: Að taka flókið samningsferli og sjóða það niður í eina algilda setningu sem hljómar endanleg og óumdeilanleg.
En hún stenst ekki óbrenglaðan lestur opinberra skjala og heimilda.
Fjórða blekkingin: að ESB sé að skipta sér af innanríkismálum Íslands
Í öðru opinberu efni frá Miðflokknum er því haldið fram að ESB „boði afskipti af innanríkismálum Íslands“. Þetta er stór fullyrðing og hún er sett fram á þann hátt að hún kalli fram hugmynd um erlenda íhlutun í íslenskt lýðræði.
En það sem liggur fyrir í opinberum gögnum er að Ísland er sjálft að ræða hvort hefja eigi aftur samningaviðræður við sambandið. Það er innlent pólitískt ferli.
ESB setur vissulega skilyrði fyrir aðild og hefur eigin reglur um umsóknarferlið, en það er annað en að „boða afskipti af innanríkismálum Íslands“. Þar er verið að umbreyta eðlilegu samnings- og umsóknarferli í einhvers konar utanaðkomandi yfirgang.
Það er pólitísk túlkun, ekki staðreynd sem gögn staðfesta.
Þessi tegund orðræðu er sérstaklega áhrifarík í litlu landi þar sem fullveldi er viðkvæmt hugtak.
En áhrifarík orðræða er ekki það sama og sönn orðræða.
Fimmta blekkingin: sterkar samlíkingar við „nasisma“
Sterkasta dæmið um öfga í framsetningu er samt fyrirsögnin „Evrópusambandið eða nasismi“ á vef Miðflokksins. Sama hvað menn vilja segja um innihald greinarinnar, þá er fyrirsögnin sjálf nógu afgerandi til að sýna hvert tónstigið er komið. Að draga nasisma inn í pólitíska umræðu um ESB er ekki bara hvass stíll; það er siðferðilega röng samlíking sem setur andstæðinginn í flokk með einni verstu hugmyndafræði 20. aldar. Slíkur samanburður er nær alltaf merki um málflutning sem vill vekja tilfinningalegt áfall frekar en skýra afstöðu með yfirvegun.
Það er ekki hægt að kalla það annað en öfgafulla framsetningu.
Þetta er einmitt punkturinn sem skiptir mestu: Miðflokkurinn er ekki bara að berjast gegn ESB. Hann er að gera það með orðræðu sem markvisst gerir málið dekkra, hættulegra og óábyrgara en opinberar heimildir gefa tilefni til. Það er pólitísk aðferð.
En það er líka ástæða fyrir að kalla hlutina sínum réttu nöfnum því þetta líkist áróðri miklu frekar en yfirvegaðri upplýsingaumræðu.
Niðurstaða
Miðflokkurinn á fullan rétt á því að vera andvígur ESB. Flokkurinn má vara við áhrifum aðildar á fullveldi, sjávarútveg, landbúnað, gjaldmiðil eða lagasetningu. En þegar þessi andstaða er ítrekað sett fram sem blekkingarleikur, launráð til að troða landinu inn í sambandið, afskipti af innanríkismálum og jafnvel sett í samhengi við nasisma, þá er ekki lengur verið að færa kjósendum skýra mynd af því sem raunverulega er á borðinu.
Þá er verið að vinna með ótta sem pólitískt eldsneyti.
Og það er einmitt þar sem málflutningur Miðflokksins verður varhugaverður.
Ekki vegna þess að það sé bannað að vera á móti ESB.
Heldur vegna þess að flokkur sem kýs að byggja andstöðuna á ýkjum, hættuvæðingu og sögulegri samlíkingu er ekki lengur fyrst og fremst að upplýsa kjósendur.
Hann er að reyna að hræða þá á sitt band.
Fact-check í stuttu máli
- „Ísland er verið að koma inn í ESB með blekkingum, eitt skref í einu.“
Niðurstaða: Villandi. Það sem hefur verið lagt fram er þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna, ekki aðild án samþykkis þjóðarinnar. - „Inngönguskilyrði ESB eru óumsemjanleg og frá þeim fást engar varanlegar undanþágur.“
Niðurstaða: Of afdráttarlaust og því villandi. Grunnreglur sambandsins standa, en samningsferlið getur falið í sér aðlögunartímabil, sérákvæði og varnarklausur. - „ESB boðar afskipti af innanríkismálum Íslands.“
Niðurstaða: Pólitísk túlkun, ekki staðreyndasönnuð fullyrðing. Umsóknar- og viðræðuformið er ferli sem Ísland velur sjálft hvort það tekur þátt í. - „Aðildarferlið felur í sér að vald sé afhent embættismönnum í Evrópu.“
Niðurstaða: Ýkt framsetning. Aðild fæli í sér framsal á tilteknum sviðum, en ekki afnám íslensks ríkis, Alþingis eða stjórnskipunar. - Samanburður við „nasisma“.
Niðurstaða: Skýr öfgaframsetning. Slíkur samanburður hækkar öfgar umræðunnar langt umfram það sem efnisatriði ESB-mála gefa tilefni til.
Heimildaskrá
- Miðflokkurinn: „Evrópusambandið eða nasismi“, 9. janúar 2025. (virðist búið að fjarlægja greinina af vef Miðflokksins en hægt er að finna hana á vef Snorra Mássonar þingmanns MF)
- Miðflokkurinn: höfundarsíða / flokksvefur með birtingu greinarinnar og tengdum ESB-greinum.
- Facebook-færsla Miðflokksins: „Nú skal Íslandi komið inn í Evrópusambandið með blekkingum, eitt skref í einu.“
- Council of the European Union: How EU enlargement works.
- Samningsgögn ráðsins / negotiating frameworks með tilvísunum í transitional arrangements, specific arrangements og safeguard clauses.
- Stjórnarráðið: Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið.
- Stjórnarráðið: Þingsályktunartillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB lögð fram, 6. mars 2026.
- RÚV: Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna boðuð 29. ágúst, 6. mars 2026.
- RÚV: Svona er ferlið ef þjóðin samþykkir að „kíkja í pakkann“, 24. mars 2026.
- Reuters: Iceland plans August 29 referendum on EU talks, 6. mars 2026.
Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, staðreyndaprófuð og yfirfarin af ritstjórn.
Skoðað: 4
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
