Skandall.is - Staðreyndatékkað: Þegar „já“ er ranglega sett fram sem pólitískur hræðsluáróður

Skoðanagreinar mega vera beittar og pólitískar en þegar þingmaður lýsir formlegu stjórnskipulegu ferli með þeim hætti að lesendur fá ranga mynd af því hvað raunverulega er verið að kjósa um, þá er farið yfir mörk eðlilegrar pólitískrar túlkunar.
Það á við um grein Jóns Péturs Zimsen á Vísi, „Hvað gerist ef meirihlutinn segir „já“ í sumar?“, þar sem því er haldið fram að niðurstaðan „já“ 29. ágúst 2026 þýði að aðlögun Íslands að „öllu regluverki Evrópusambandsins og stjórnsýslu þess“ hefjist strax í september.
Sú lýsing er ekki í samræmi við þau gögn sem liggja fyrir.

Kjarni málsins er einfaldur.
Þingsályktunartillagan sem nú liggur fyrir á Alþingi fjallar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Hún er ekki atkvæðagreiðsla um aðild sjálfa, ekki um fulla upptöku alls regluverks ESB og ekki um tafarlausa stjórnsýslubreytingu.
Það stendur beinlínis í greinargerðinni að þjóðin geti ekki tekið afstöðu til aðildar nema viðræðunum verði haldið áfram og þeim lokið með samningi, sem síðan verði lagður fyrir þjóðina í annarri atkvæðagreiðslu til samþykktar eða synjunar.
Það eitt og sér veikir meginstoð greinarinnar verulega.

Þegar Jón Pétur skrifar að kjósendur fái ekki að koma að málinu og kjósa um samning fyrr en „þetta verður orðinn hlutur“, þá stangast það því beint á við þinggagnið sjálft. Greinargerðin segir hið gagnstæða, að endanlegur aðildarsamningur verði lagður fyrir þjóðina síðar.
Að halda hinu gagnstæða fram er ekki saklaus áherslubreyting heldur röng lýsing á ferlinu. Hún lætur ráðgefandi þjóðaratkvæði um áframhald viðræðna líta út eins og óafturkræft samþykki fyrir sjálfri aðildinni.

Það er rétt að aðildarviðræður við ESB fela í sér að umsóknarríki undirbúi sig fyrir upptöku regluverks sambandsins og geri nauðsynlegar lagalegar, stjórnsýslulegar og efnahagslegar umbætur.
Evrópusambandið lýsir þessu sjálft þannig að formlegar aðildarviðræður feli í sér upptöku á fyrirliggjandi ESB-rétti, undirbúning til að geta beitt honum og umbætur sem þarf til að uppfylla aðildarskilyrði, en sama heimild sýnir líka að þetta er ferli í köflum, þar sem hraðinn ræðst af framvindu samninga og umbóta og að aðildarsamningurinn verði ekki endanlegur og bindandi fyrr en hann hefur hlotið stuðning allra stofnana ESB, verið undirritaður og fullgiltur samkvæmt stjórnskipunarreglum.
Það er því ekki rétt að lýsa „já“ eins og sjálfvirkri skipun um að öll aðlögun hefjist þegar í stað og verði lokið áður en þjóðin fær aftur að kjósa.

Enn meira vekur athygli hvernig höfundur notar orðalag úr greinargerðinni á einhliða hátt.
Í skjalinu segir vissulega að aðildarviðræður snúist að verulegu leyti um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. En þar segir líka, í sömu umfjöllun, að dæmi séu um að ESB hafi verið reiðubúið til að breyta reglum sínum til að taka tillit til sérstöðu og meginhagsmuna nýrra aðildarríkja, annaðhvort í aðildarsamningi eða með breytingum á löggjöf sambandsins.
Grein Jóns Péturs heldur fyrri hlutanum á lofti, en sleppir þeim síðari.
Þannig verður textinn meira pólitískt vopn en heiðarleg samantekt á því sem heimildin segir í heild.

Greinin gefur líka í skyn að staða Íslands sé einfaldari og harðari en hún er í raun.
Í greinargerð Alþingis segir að framkvæmdastjórn ESB hafi staðfest skilning íslenskra stjórnvalda á því að umsókn Íslands hafi ekki verið afturkölluð og að hægt væri að taka upp þráðinn að nýju ef það væri vilji Íslands.
Á sama tíma liggur fyrir á vef ráðsins að Ísland óskaði árið 2015 eftir því að vera ekki litið á sig sem umsóknarríki, sem ráðið tók til greina.
Þetta sýnir að staðan er pólitískt og formlega flókin. Það sem hún sýnir hins vegar ekki er að eitt „já“ í ágúst jafngildi því að Ísland sé þegar farið í fulla, óafturkræfa innleiðingu alls ESB-kerfisins.

Það er fullkomlega lögmætt að vera andvígur áframhaldandi aðildarviðræðum.
Það er líka málefnalegt að vara við því að slíkar viðræður hafi raunverulegar lagalegar og pólitískar afleiðingar.
En þegar þingmaður stillir málinu upp þannig að ráðgefandi þjóðaratkvæði um framhald viðræðna sé í reynd upphaf tafarlausrar „fullrar aðlögunar“, þrátt fyrir að þinggögnin segi skýrt að þjóðin fái síðar að kjósa um sjálfan samninginn, þá er ekki lengur verið að upplýsa almenning. Þá er verið að byggja upp pólitíska ógnarmynd.
Með öðrum orðum, vandinn við greinina er ekki að hún sé andvíg ESB, heldur að hún fer með andstöðuna í búning staðreynda sem heimildirnar sjálfar styðja ekki.

Alþingismaður sem hagar sér svona í ræðu og í riti er óhæfur til að sitja á alþingi íslendinga aðeins til að þjóna sérhagsmunum fram yfir hagsmuni almennings og því ber að hafa stöðugt eftirlit með honum, staðreyndatékka, (fact-check) allt sem hann lætur frá sér.
Þetta á ekki bara við um Jón Pétur heldur alla þingmenn hvar í flokki sem þeir eru því þeir eru kosnir af almenningi til að þjóna almenningi með hagsmuni allrar þjóðarinar að leiðarljósi.