Sigríður Á. Andersen og hin fágaða iðn að kalla niðurskurð „raunsæi“

Það er stundum sagt að verst sé þegar stjórnmálamenn dylja raunverulega afstöðu sína bak við mjúkmæli. Í tilfelli Sigríðar Á. Andersen er vandinn eiginlega annar, hún felur hana ekki.
Það má vissulega kalla það hreinskilni en það má líka kalla það óþægilega skýra yfirlýsingu um að öryrkjar og eldri borgarar eigi ekki að vænta þess að fylgja samfélaginu á sömu forsendum og aðrir.

Kjarni málsins birtist kristaltær í þingræðu hennar 16. júní 2025. Þar sagði hún: „Bætur almannatrygginga eru ekki laun, þær eru bætur og þær eiga að tryggja framfærslu.“ Hún bætti jafnframt við að ekki væri hægt að líkja saman bótum úr almannatryggingakerfinu og launum á vinnumarkaði.
Þetta er ekki bara setning. Þetta er hrein stjórnmálaskoðun í sinni tærustu mynd. Hún segir í reynd: ,,Fólk á bótum á ekki að miða við sömu lífskjaraþróun og launafólk. Það á að vera á sérstöku plani, niðri á jarðhæð samfélagsins, og helst ekki kvarta yfir því að ,,launin” fari bara upp fyrir alla aðra”.

Og auðvitað er þetta selt sem yfirvegun. Orðið sem er látið bera mestan þunga er „framfærsla“. Fallegt orð. Hógvært orð. Ábyrgt orð. En í höndum pólitískrar hörku verður það að gljáandi umbúðum utan um mjög gamla hugmynd, að það dugi að halda fólki rétt svo á floti, án þess að það njóti raunverulegrar þátttöku í almennri velsæld. Framfærsla verður þannig ekki lýsing á mannsæmandi öryggi heldur tæknilegt lágmark. Fólk má hafa nóg til skrimta en augljóslega ekki nóg til að teljast með.

Þegar þessi hugsun er svo færð yfir í deiluna um tengingu bóta við launavísitölu verður allt enn skýrara. Í andsvari 14. október 2025 gagnrýndi Sigríður að frumvarp um tengingu bóta við launavísitölu tæki ekki nægilega mið af athugasemdum umsagnaraðila. Í nefndarálitum og breytingartillögum sem hún studdi eða vísaði til birtast svo klassísku varnaðarorðin: „ósjálfbær útgjaldaaukning“, þróun bóta „umfram“ laun og hætta á að dregið sé úr hvata til atvinnuþátttöku. Það er alltaf sama tóntegundin. Ef fólk sem hefur minnst svigrúm fær of mikið svigrúm, þá gæti eitthvað hræðilegt gerst, til dæmis að það hætti að dragast aftur úr.

Þetta „hvata“-tal er sérstaklega nöturlegt þegar það er notað í umræðu um öryrkja. Þar er verið að tala um fólk sem glímir við fötlun, langvinn veikindi eða verulega skerta starfsgetu. En samt birtist hinn gamli grunntónn, passa þarf að kerfið verði ekki of rausnarlegt. Ekki of mannúðlegt. Ekki þannig að þeir sem eru fastir í kerfinu vegna raunverulegra aðstæðna fái þá óþolandi hugmynd að þeir eigi rétt á lífskjörum sem dragast ekki skipulega aftur úr launafólki.
Það er eiginlega mögnuð pólitísk list að taka fólk sem hefur takmarkaðasta svigrúmið og gera það að meintu áhættuatriði í ríkisfjármálum.

En ef einhver hélt að þetta væri bara tæknileg afstaða til örorkubóta, þá bætti Sigríður rammann sjálf í desember 2025. Þá var haft eftir henni á Vísi að „ellibætur“ frá ríkinu ættu að heyra sögunni til og að hætta ætti að líta á ellilífeyrisgreiðslur frá ríkinu sem sjálfsögð réttindi. Takið eftir orðinu sem hún notar, ,,ellibætur”.
Þetta er eiginlega svo hreint hugmyndafræðilegt efni að það þyrfti að ramma það inn. Hér er ekki bara verið að tala um breytingar á kerfi eða lagfæringar á skerðingum. Hér er verið að efast um sjálfa grunnhugmyndina um að samfélagið beri almenna ábyrgð á fjárhagslegri reisn fólks á efri árum.

Og vissulega má hrósa hreinskilninni. Það er minna af þessari þreytandi leiksýningu þar sem stjórnmálamenn segjast „standa með eldri borgurum“ á sama tíma og þeir herða skilyrðin fyrir þá. Hér er boðskapurinn einfaldari, það væri bara æskilegt að fólk þyrfti síður á ríkisgreiðslum að halda í ellinni. Sem er auðvitað fyrirtaks hugsun, ef maður býr í heimi þar sem allir höfðu jafna möguleika til að safna upp öruggri afkomu, enginn var á lágum launum alla sína starfsævi, enginn missti heilsu, enginn lenti í skerðingum, og húsnæðismarkaður og verðbólga voru bara smávægileg aukaatriði. Í hinum raunverulega heimi hljómar þetta meira eins og vel tilhöfð leið til að segja öldruðu fólki að það hefði átt að hugsa betur fyrir sér fyrir fjörtíu til fimmtíu árum.

Það sem gerir Sigríði þó að sérstöku tilfelli er að hún er ekki endilega jafn hræsnisfull og margir aðrir í þessari umræðu. Hún er síður að segja eitt og gera annað. Hún virðist oftar segja hið óvinsæla beint og standa síðan með því. Þingræða hennar í júní 2025, andsvarið í október 2025 og viðtalið í desember 2025 vísa öll í sömu átt, almannatryggingar eiga að vera þröngur stakkur, ekki tæki til jöfnunar eða lífskjaratengingar. Það er ekki tvöfeldni. Það er stefna. Köld, skýr og hrein og bein án nokkurs fagurgala.

En það að vera samkvæmur sjálfum sér gerir afstöðuna ekki mannúðlegri. Þvert á móti. Þegar stjórnmálamaður segir að bætur eigi aðeins að tryggja framfærslu, hafnar launatengingu og talar svo um að ellibætur frá ríkinu eigi með tíð og tíma að hverfa, þá er hann ekki bara að verja ráðdeild. Hann er að verja samfélagsskipan þar sem ákveðnir hópar eiga einfaldlega ekki að fylgja með. Ekki með launaþróun. Ekki með almennri velmegun. Ekki með þeirri sjálfsögðu kröfu að áratugir á vinnumarkaði eða skerðing starfsgetu eigi ekki að enda í fjárhagslegri kreppu.

Þarna er líka á ferðinni kunnugleg pólitísk fegrunaraðgerð. Réttlætiskrafa er endurskilgreind sem „útgjaldaaukning“. Krafa um mannsæmandi afkomu verður allt í einu „óábyrg“. Kjarajöfnun verður „hvataeyðandi“. Og þeir sem benda á að öryrkjar og eldri borgarar hafi sömu útgjöld og annað fólk — húsnæði, mat, rafmagn, lyf, þjónustu — eru látnir hljóma eins og þeir séu að biðja um eitthvert óráðsíusull. Það er ekki lítið afrek að láta það hljóma eins og siðferðileg festa að halda viðkvæmum hópum á lágmarksplani. En þar virðist þessi orðræða einmitt skína skærast.

Þess vegna er kannski réttast að sleppa öllum fegrandi lýsingum. Þetta snýst ekki fyrst og fremst um tæknilega deilu um vísitölur. Þetta snýst um mannúð. Annars vegar þá hugmynd að almannatryggingar eigi að verja fólk gegn fátækt og kjaragliðnun í raun, ekki bara á excelskjalinu. Hins vegar þá hugmynd að þeim dugi „framfærsla“, að réttindi megi helst rýra niður í bókhaldslegt lágmark og að almenn samfélagsábyrgð ellinar sé dálítið gamaldags fyrirbæri. Sigríður Á. Andersen hefur verið býsna skýr um hvoru megin hún stendur. Og það verður að segjast eins og satt er, það er að minnsta kosti þægilegt að þurfa ekki að grafa lengi eftir ísköldu afstöðunni þegar hún er sjálf komin í pontu Alþingis til að útskýra hana.

Heimildaskrá, hert og hnitmiðuð

1. Alþingi, 16. júní 2025 — ræða Sigríðar Á. Andersen við 2. umræðu um almannatryggingar og endurskoðun örorkulífeyriskerfis. Þar segir hún orðrétt að „bætur almannatrygginga eru ekki laun“ og að þær eigi að tryggja „framfærslu“. Þetta er kjarninn.

2. Alþingi, 14. október 2025 — andsvar Sigríðar Á. Andersen í máli um almannatryggingar. Þar heldur hún áfram andstöðunni við tengingu bóta við launavísitölu og vísar til umsagna sem styðja varfærna, eða öllu heldur þrönga, línu.

3. Vísir, 18. desember 2025 — „Ellibætur“ frá ríkinu eigi að heyra sögunni til. Hér er hugmyndafræðin færð á næsta stig: ekki bara þrengri réttindi, heldur efasemdir um að slík réttindi eigi yfirhöfuð að vera sjálfsögð.

4. Alþingi, 16. júní 2025 — breytingartillögur og nefndarálit um almannatryggingar. Þar koma fram rök um „ósjálfbæra útgjaldaaukningu“ og „hvata“, þessi sígildu orð þegar á að réttlæta að þeir sem hafa minnst fái áfram sem minnst.

5. Alþingi, stjórnarfrumvarp 291/156. Mikilvægt sem mótvægi: sýnir að launavísitölutenging var lögð fram sem leið til meiri fyrirsjáanleika og gagnsæis, ekki sem eitthvert ábyrgðarlaust sukk eins og andstæðingar vildu láta hljóma.

Skoðað: 70

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.