Stundum segir ein saga meira um samfélag en heilu hagfræðibækurnar.
Saga hjúkrunarfræðingsins Berglindar Guðmundsdóttur er ein af þeim.
Hún tók námslán upp á um fjórar milljónir króna. Hún hefur borgað af láninu árum saman. Samt skuldaði hún nýlega nær átta milljónir.
Húsnæðislánið hennar segir sömu sögu. Lán sem var um 53 milljónir árið 2022 er í dag orðið um 61 milljón – þrátt fyrir að hún hafi verið að greiða af því allan tímann.
Í flestum löndum heims væri þetta talið skandall.
Á Íslandi er þetta bara þriðjudagur.
Því þetta er ekki undantekning. Þetta er kerfið.
Landið þar sem skuldir hækka þegar þú borgar þær
Í venjulegu fjármálakerfi gildir einföld regla: þegar þú borgar af láni lækkar skuldin.
Á Íslandi gildir önnur regla: stundum hækkar hún.
Ástæðan er verðtryggingin – séríslenskt fyrirbæri sem tengir skuldir heimilanna beint við verðbólgu.
Þegar verðbólga hækkar hækkar höfuðstóll lánsins.
Þú getur því borgað í mörg ár án þess að skuldirnar lækki. Í sumum tilfellum hækka þær jafnvel.
Í hagfræði kallast þetta neikvæð afborgun.
Á mannamáli kallast þetta einfaldlega óréttlæti.
Kerfið sem ver bankana en ekki fólkið
Verðtryggingin var tekin upp á Íslandi árið 1979 þegar verðbólga var mikil. Hugmyndin var að verja fjármálakerfið.
Og það tókst.
Bankarnir eru verndaðir.
Lífeyrissjóðirnir eru verndaðir.
Fjárfestarnir eru verndaðir.
En heimilin bera áhættuna.
Þegar verðbólga hækkar gerist þetta:
bankinn tapar ekki
lánveitandinn tapar ekki
fjárfestirinn tapar ekki
En skuld heimilisins hækkar.
Þetta er í raun einföld tilfærsla áhættu – frá fjármálakerfinu yfir á almenning.
Krónan – dýrasti gjaldmiðill almennings
Við þetta bætist annað vandamál sem íslensk stjórnvöld forðast að ræða heiðarlega: krónan.
Íslenska krónan er einn minnsti gjaldmiðill heims. Slíkir gjaldmiðlar hafa eitt sameiginlegt einkenni:
vextir verða háir.
Smæð gjaldmiðilsins veldur því að fjármagn verður dýrt. Bankar þurfa að taka meiri áhættu og fjárfestar krefjast hærri vaxta.
Niðurstaðan er einföld.
Íslensk heimili greiða mun hærri vexti en heimili í Evrópu.
Stundum tvöfalt hærri.
Stundum þrefalt hærri.
Þjóð sem vinnur fyrir bankakerfið
Þegar verðtrygging og háir vextir vinna saman verður til fyrirbæri sem margir Íslendingar þekkja allt of vel.
Skuldahlaupabretti.
Þú vinnur meira.
Þú tekur aukavinnu.
Þú borgar af lánunum.
En skuldin lækkar ekki.
Stundum hækkar hún.
Þetta er ekki eðlilegt.
En Íslendingar hafa verið látnir trúa því að þetta sé eðlilegt.
Evrópa – allt annað kerfi
Ef Íslendingar skoða húsnæðislán í Evrópu kemur eitt í ljós strax.
Kerfið er allt annað.
Í flestum Evrópulöndum:
lán eru ekki verðtryggð
höfuðstóll hækkar ekki með verðbólgu
vextir eru miklu lægri
samkeppni á bankamarkaði er meiri
Það er einfaldlega ekki hluti af evrópskum fjármálaveruleika að skuldir heimila hækki þrátt fyrir greiðslur.
Ef slíkt myndi gerast væri það talið kerfisbilun.
Á Íslandi er það hins vegar daglegt líf.
Hvað myndi breytast með ESB?
Andstæðingar Evrópusambandsins tala gjarnan um fullveldi, reglugerðir og skrifræði.
En sjaldan er talað um það sem skiptir heimilin máli: fjármagnskostnað.
Ef Ísland yrði hluti af evrópsku fjármálakerfi myndi það hafa mjög raunveruleg áhrif á skuldir heimilanna.
Lægri vextir
Í evrusvæðinu eru húsnæðisvextir oft á bilinu 2–4%.
Á Íslandi hafa þeir lengi verið 7–10%.
Munurinn yfir 25–30 ára lán getur verið tugir milljóna.
Verðtryggingin myndi hverfa
Verðtryggð húsnæðislán eru nánast óþekkt í Evrópu.
Ástæðan er einföld: slíkt kerfi væri talið ósanngjarnt gagnvart neytendum.
Ef Ísland yrði hluti af evrópsku fjármálakerfi væri mikill þrýstingur á að þetta kerfi hyrfi.
Stöðugri gjaldmiðill
Ef Ísland tæki upp evru myndi það fjarlægja stærstu orsök íslenskra vaxtasveiflna.
Evran er notuð af hundruðum milljóna manna og er eitt stærsta fjármálakerfi heims.
Slík stærð þýðir stöðugleika.
Og stöðugleiki þýðir lægri vexti.
Meiri samkeppni banka
Í dag er bankakerfið á Íslandi lítið og fákeppni ríkir.
Innan ESB geta fjármálafyrirtæki starfað yfir landamæri.
Meiri samkeppni þýðir einfaldlega betri kjör fyrir lántakendur.
Spurningin sem stjórnmálin forðast
Þegar saga eins og saga Berglindar kemur upp reyna stjórnmálamenn gjarnan að ræða allt annað.
Þeir tala um ábyrgð einstaklinga.
Þeir tala um að fólk hafi tekið lánin sjálft.
En spurningin sem þeir vilja ekki svara er einföld:
Af hverju eru lán á Íslandi svona miklu verri en í nágrannalöndum okkar?
Af hverju er talið eðlilegt að hjúkrunarfræðingur sem vinnur fulla vinnu skuldi meira eftir að hafa borgað af lánum árum saman?
Af hverju er þetta kerfi varið af svo mikilli hörku?
Kerfi sem þjónar fáum en kostar marga
Svarið liggur í því hverjir græða á kerfinu.
Háir vextir og verðtrygging eru gríðarlega hagstæð fyrir:
banka
fjármálafyrirtæki
lífeyrissjóði
Þess vegna hefur kerfið lifað af í áratugi.
Ekki vegna þess að það sé réttlátt.
Heldur vegna þess að það er arðbært fyrir fjármálakerfið.
Saga Berglindar er viðvörun
Saga Berglindar er ekki einstök.
Þúsundir Íslendinga búa við svipaða stöðu.
Fólk sem vinnur.
Fólk sem greiðir skuldir sínar.
Fólk sem reynir að standa sig.
En samt hækkar skuldin.
Þetta er ekki persónulegt vandamál.
Þetta er kerfisvandamál.
Tími til að spyrja stóru spurningarinnar
Þess vegna snýst umræðan um Evrópusambandið ekki bara um stjórnmál.
Hún snýst um hvers konar fjármálakerfi Íslendingar vilja búa við.
Viljum við áfram kerfi þar sem fólk borgar skuldir í áratugi án þess að losna undan þeim?
Eða viljum við kerfi þar sem skuldir lækka þegar þú borgar þær?
Saga Berglindar sýnir að þetta er ekki fræðileg umræða.
Þetta er líf fólks.
Og spurningin sem íslenskt samfélag þarf loksins að svara er einföld:
Hversu lengi ætlum við að sætta okkur við skuldahlaupabretti sem virðist aðeins herða á sér?
Skoðað: 6
