Kjarni málsins er sá að núgildandi stjórnarskrá hefur ekkert skýrt, almennt ákvæði um framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegra stofnana.
Í 21. gr. er fjallað um samninga við önnur ríki og kveðið á um að samningar sem fela í sér breytingar á stjórnarhögum ríkisins þurfi samþykki Alþingis.
Það er hins vegar ekki sagt berum orðum hvernig fari um aðild að sambandi eins og ESB, þar sem ákvarðanataka færist að hluta til sameiginlegra stofnana.
Þetta er ástæða þess að íslensk stjórnvöld og fræðimenn hafa lengi litið á ESB-aðild sem stjórnskipulegt álitaefni, ekki einfaldan formsatriðasamning. Í svari forsætisráðherra til Alþingis árið 2013 kom fram að hugsanlegar stjórnarskrárbreytingar vegna ESB-aðildar gætu meðal annars lotið að heimild til framsals ríkisvalds, mögulegum árekstrum við önnur stjórnarskrárákvæði og því hvort æskilegt væri að stjórnarskráin endurspeglaði aðildina sérstaklega.
Vísindavefur Háskóla Íslands orðaði þetta með svipuðum hætti: Þar kom fram að stjórnarskrárbreytingar „þyrfti ef til vill“ að gera vegna þess valdframsals sem aðild að ESB getur falið í sér, en að það yrði ekki metið með fullri vissu fyrr en efni aðildarsamnings lægi fyrir. Það er því ekki rétt að halda því fram sem staðreynd að stjórnarskrárbreyting sé örugglega óþörf. En það er heldur ekki staðfest að hún væri óumflýjanleg án frekara mats.
Önnur gögn frá Alþingi styðja þetta. Í umræðu um stjórnarskrármál og framsal ríkisvalds hefur ítrekað komið fram að margir telji öruggara og skýrara að hafa beina stjórnarskrárheimild fyrir slíku framsali. Það sést meðal annars á seinni tíma frumvörpum og tillögum þar sem lagt hefur verið til sérstakt ákvæði um framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana. Slíkar tillögur væru varla settar fram nema vegna þess að núverandi réttarstaða er talin óljós eða að minnsta kosti umdeilanleg.
Það sem má fullyrða með vissu er þetta: Ísland þyrfti ekki að breyta stjórnarskránni til að hefja umræðu eða viðræður um ESB-aðild. En þegar kæmi að því að staðfesta sjálfan aðildarsamninginn yrði að taka afstöðu til þess hvort núverandi stjórnarskrá heimili það valdframsal sem í aðildinni felst. Ef niðurstaðan yrði sú að breyting væri nauðsynleg, færi hún eftir 79. gr. stjórnarskrárinnar, það er samþykki Alþingis, kosningar, og síðan staðfesting nýs Alþingis.
Niðurstaða = fact-check
Fullyrðingin „Ísland þarf að breyta stjórnarskránni til að ganga í ESB“ er of afdráttarlaus.
Réttara er að segja:
Mjög líklegt er að ESB-aðild myndi kalla á alvarlegt stjórnarskrármat, og hugsanlega stjórnarskrárbreytingu, vegna framsals ríkisvalds. En það er ekki lögfræðilega rétt að halda því fram sem fullsannað fyrirfram án tillits til efnis aðildarsamningsins.
Greinin er skrifuð og staðreyndatékkuð með aðstoð ChatGPT Thinking.
Skoðað: 9
