Fordómar, rangfærslur og raunveruleikinn sem margir vilja ekki sjá
Mynd: AI
Í hvert sinn sem rætt er um örorku á Íslandi birtist sama kunnuglega umræðan. Einhver segir að öryrkjum hafi fjölgað „óeðlilega“. Einhver annar heldur því fram að fólk „nenni ekki að vinna“. Og svo koma þeir sem ganga enn lengra og fullyrða að örorka sé orðin „þægilegur valkostur“ fyrir fólk sem vilji sleppa vinnumarkaðnum.
Þetta eru ekki bara rangar fullyrðingar. Þær eru líka ótrúlega ábyrgðarlausar.
Þær sýna fyrst og fremst eitt: að þeir sem tala svona hafa annað hvort enga hugmynd um hvernig örorkukerfið virkar eða hafa einfaldlega ákveðið að líta fram hjá staðreyndum.
Því staðreyndin er einföld: örorka er ekki val sem fólk tekur sér. Hún er niðurstaða langrar og oft sársaukafullrar baráttu við veikindi, slys eða andlega erfiðleika.
Ferlið sem fordómafullir gagnrýnendur virðast ekki þekkja
Þeir sem halda því fram að fólk „hoppi á örorku“ ættu kannski að byrja á því að kynna sér ferlið.
Á Íslandi getur enginn einfaldlega gengið inn á skrifstofu Tryggingastofnunar og beðið um örorkubætur.
Ferlið lítur yfirleitt svona út:
Einstaklingur veikist eða slasast
Hann fer á veikindaleyfi frá vinnu
Hann fær sjúkradagpeninga frá stéttarfélagi eða sjúkrasjóði
Hann fer í endurhæfingu
Hann fer í starfsendurhæfingu
Starfsgeta hans er metin af læknum og sérfræðingum
Aðeins þá er hægt að sækja um örorkumat
Þetta ferli tekur oft mörg ár.
Á meðan þarf fólk að:
safna læknisvottorðum
fara í meðferðir
mæta í endurhæfingarúrræði
standast mat hjá sérfræðingum
Og jafnvel eftir allt þetta er engin trygging fyrir því að umsókn um örorku verði samþykkt. Sumir fá synjun.
Aðrir fá aðeins hlutaörorku.
Að halda því fram að þetta sé „auðveld leið út úr vinnu“ er ekki bara rangt. Það er beinlínis fáránlegt.
Endurhæfing er fyrsta skref – ekki örorka
Kerfið er í raun byggt upp þannig að örorka sé síðasta úrræði.
Áður en einstaklingur fær örorkumat er hann yfirleitt sendur í starfsendurhæfingu. Þar er markmiðið að hjálpa fólki að komast aftur á vinnumarkað.
Fólk getur þurft að:
fara í sjúkraþjálfun
fara í geðmeðferð
læra nýtt starf
breyta vinnuaðstæðum sínum
fara í starfsnám
Í mörgum tilfellum tekur þessi endurhæfing 1–3 ár.
Ef það tekst að koma einstaklingi aftur í vinnu er það markmiðið. Ef það tekst ekki, þá fyrst kemur örorka til greina.
Þeir sem halda því fram að fólk velji örorku hafa annað hvort aldrei kynnt sér kerfið eða hafa einfaldlega ákveðið að hunsa hvernig það virkar.
Hverjir fara í raun á örorku?
Ef maður hlustar á suma gagnrýnendur mætti halda að örorkukerfið sé fullt af fólki sem einfaldlega nenni ekki að vinna. Raunin er allt önnur.
Algengustu ástæður örorku eru alvarleg heilsufarsvandamál.
Geðraskanir
Stærsti hópurinn í dag eru einstaklingar með geðraskanir.
Til dæmis:
alvarlegt þunglyndi
kvíðaraskanir
áfallastreitu (PTSD)
geðklofa
kulnun
Þetta eru læknisfræðileg vandamál sem geta gert fólki ómögulegt að halda vinnu.
Að gera lítið úr slíku er ekki bara fáfræði. Það er siðferðislega ámælisvert.
Stoðkerfisvandamál
Annar stór hópur eru einstaklingar sem hafa unnið líkamlega erfið störf árum saman.
Til dæmis í:
byggingariðnaði
fiskvinnslu
verksmiðjum
umönnun
Áratuga líkamlegt álag getur eyðilagt líkama fólks.
Það er ekki leti.
Það er afleiðing vinnunnar sem samfélagið bað það að vinna.
Langvinnir sjúkdómar
Margir fara á örorku vegna sjúkdóma eins og:
MS
hjartasjúkdóma
lungnasjúkdóma
sjálfsofnæmissjúkdóma
krabbameins
Enginn „velur“ sér slíka sjúkdóma.
Afleiðingar slysa
Umferðarslys og vinnuslys geta breytt lífi fólks á einni sekúndu.
Einn daginn er manneskja í fullri vinnu.
Næsta dag getur hún misst starfsgetu sína.
Þetta er raunveruleiki sem sumir gagnrýnendur virðast einfaldlega neita að viðurkenna.
„Fólk græðir á örorku“ – ein þrálátasta ranghugmyndin
Ein af furðulegustu mýtunum í umræðunni er sú að fólk „græði“ á örorku.
Raunin er sú að flestir sem fara á örorku tapa stórum hluta tekna sinna.
Tekjur öryrkja samanstanda yfirleitt af:
örorkulífeyri frá Tryggingastofnun
lífeyri úr lífeyrissjóði
mögulega litlum hlutastörfum
Í langflestum tilfellum eru þessar tekjur verulega lægri en laun sem einstaklingurinn hafði áður.
Kerfið er líka mjög tekjutengt. Ef öryrki reynir að vinna meira geta bætur lækkað.
Þetta getur skapað svokallaða fátæktargildru, þar sem aukin vinna skilar litlu sem engu í auknum tekjum.
Ef einhver heldur að þetta sé „þægilegt líf“ ætti hann kannski að prófa að lifa þannig sjálfur.
Fordómar sem gera lífið erfiðara
Eitt það skaðlegasta í umræðunni er hvernig öryrkjar eru stundum talaðir niður.
Það er talað um „örorkubótaþega“ eins og um einhvern sérstakan hóp sé að ræða sem hafi valið að lifa á kerfinu.
Raunin er sú að þetta eru einfaldlega venjulegir Íslendingar sem hafa orðið fyrir veikindum eða slysum.
Margir þeirra voru áður:
í fullri vinnu
að greiða skatta
að ala upp fjölskyldur
virkir þátttakendur í samfélaginu
Þeir misstu ekki bara vinnuna.
Þeir misstu oft heilsuna og starfsgetuna.
Að bæta síðan við fordómum og ásökunum um leti er einfaldlega ósmekklegt.
Vinnan er meira en tekjur
Fyrir flesta er vinna miklu meira en bara laun.
Hún gefur:
félagsleg tengsl
daglega rútínu
tilgang
sjálfsvirðingu
Þegar fólk missir starfsgetu sína missir það oft líka stóran hluta af þessari sjálfsmynd.
Margir öryrkjar lýsa því að það versta sé ekki tekjulækkunin heldur tilfinningin um að vera útilokaður frá samfélaginu.
Þegar fólk bætir síðan við fordómum og ásökunum um leti gerir það stöðuna aðeins verri.
Hættuleg og ábyrgðarlaus orðræða
Þegar stjórnmálamenn eða álitsgjafar halda því fram að fólk velji örorku eru þeir ekki bara að fara með rangt mál.
Þeir eru líka að kynda undir fordómum.
Slík orðræða:
eykur tortryggni gagnvart öryrkjum
gerir líf þeirra erfiðara
afvegaleiðir umræðuna frá raunverulegum vandamálum
Þetta er sérstaklega ábyrgðarlaust þegar slík orð koma frá fólki sem ætti að vita betur.
Sannleikurinn sem sumir vilja ekki heyra
Ef einhver heldur að örorka sé auðveld leið til að lifa er einfalt að prófa þá kenningu.
Reyndu að lifa með:
langvinnum verkjum
alvarlegu þunglyndi
líkamlegri fötlun
sjúkdómi sem tekur frá þér starfsgetuna
Reyndu síðan að lifa á tekjum sem eru langt undir fyrri launum.
Fáir myndu velja slíkt líf.
Niðurstaða
Umræðan um örorku á Íslandi þarf meira af staðreyndum og minna af fordómum.
Örorka er ekki „þægilegur valkostur“. Hún er yfirleitt síðasta úrræði eftir langa baráttu við veikindi eða slys.
Fólkið sem býr við hana er ekki vandamál sem þarf að laga.
Það er fólk sem hefur misst heilsu sína og starfsgetu og á skilið virðingu – ekki ásakanir.
Þeir sem halda áfram að halda því fram að fólk velji örorku ættu kannski að byrja á því að kynna sér raunveruleikann.
Ef þeir gera það ekki er erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að slíkar fullyrðingar byggi ekki á staðreyndum heldur fordómum, fáfræði eða pólitískri hentistefnu.
Skoðað: 14
