Í opinberri umræðu kemur reglulega upp sú spurning hvort sanngjarnt sé að draga saman dæmi um það þegar þingmenn og ráðherrar verða tvísaga, skipta um tón eftir því hvort þeir sitja í stjórn eða stjórnarandstöðu, eða vísa til heiðarleika, ábyrgðar og siðferðis með öðrum hætti en þeir gera gagnvart sjálfum sér. Slík umfjöllun getur verið viðkvæm, en hún á engu að síður fullt erindi í lýðræðislegu samfélagi, svo framarlega sem hún er unnin af nákvæmni, með samhengi og á traustum heimildum.
Kjörnir fulltrúar gegna stöðu sem felur í sér bæði vald og ábyrgð. Þeir móta lög, stefnu og ákvarðanir sem hafa bein áhrif á líf almennings. Af því leiðir að almenningur og fjölmiðlar eiga ekki aðeins rétt á að skoða hvað þeir boða, heldur einnig hvort samræmi sé milli orða þeirra og verka. Trúverðugleiki er ekki aukaatriði í stjórnmálum. Hann er hluti af þeirri ábyrgð sem fylgir embætti og opinberu trausti.
Í því ljósi getur verið fullkomlega réttmætt að taka saman opinber ummæli, ræður, viðtöl, skrif og atkvæðagreiðslur til að meta hvort málflutningur stjórnmálamanns hafi haldist stöðugur eða hvort þar sé að finna verulegt ósamræmi. Það á sérstaklega við þegar sami aðili heldur öðrum uppi ströngum kröfum um heiðarleika, gagnsæi eða ábyrgð, en virðist síðar ekki leggja sama mælikvarða á eigin framgöngu. Slíkt getur skipt máli fyrir mat kjósenda á því hvort viðkomandi sé treystandi.
Það þarf þó að vanda sig. Ekki er sjálfkrafa óheiðarlegt að skipta um skoðun. Í stjórnmálum, eins og annars staðar, geta nýjar upplýsingar komið fram, aðstæður breyst og fólk endurmetið afstöðu sína. Slík breyting er ekki sjálfgefið merki um tvöfalt siðgæði. Þvert á móti getur það verið eðlilegt og jafnvel ábyrgðarfullt að viðurkenna að fyrri afstaða hafi ekki lengur við. Mikilvægið felst því í að greina á milli eðlilegrar skoðanabreytingar annars vegar og þeirrar stöðu hins vegar að segja eitt þegar það hentar, en annað þegar aðstæður breytast pólitískt.
Þar liggur kjarni málsins. Það er eitt að skipta um skoðun og útskýra það opinskátt. Það er annað að láta eins og fyrri orð hafi aldrei fallið, fordæma hegðun annarra sem maður stundar síðar sjálfur, eða beita siðferðisrökum eingöngu þegar þau nýtast í pólitískri baráttu. Þegar slíkt gerist er eðlilegt að fjölmiðlar og greinahöfundar bendi á það. Það er ekki endilega árás á persónu viðkomandi, heldur athugun á því hvort orð og verk fari saman.
Réttmæt umfjöllun af þessu tagi verður þó alltaf að byggjast á skýrum viðmiðum. Í fyrsta lagi þurfa heimildir að vera traustar og aðgengilegar. Lesendur þurfa að geta séð hvað var sagt, hvenær það var sagt og í hvaða samhengi. Í öðru lagi má ekki klippa staðhæfingar úr samhengi þannig að merking þeirra breytist. Málflutningur getur verið flóknari en stutt brot gefa til kynna. Í þriðja lagi þarf að greina á milli staðreynda og mats. Það er hægt að sýna fram á mótsögn með gögnum; það er stærra skref að fullyrða um lygar, óheilindi eða vísvitandi blekkingu. Því þyngri sem ásökunin er, þeim mun sterkari þurfa heimildirnar að vera.
Einnig skiptir máli að halda fókus á málið en ekki manninn. Gagnrýni á ósamræmi í málflutningi getur verið málefnaleg og gagnleg. Persónuárásir veikja hins vegar umræðuna og geta jafnvel dregið athyglina frá því sem mestu skiptir: hvort stjórnmálamaður hafi staðið við eigin orð, eða að minnsta kosti útskýrt með skýrum hætti hvers vegna afstaða hans breyttist. Ef markmiðið er að upplýsa almenning, ekki að niðurlægja einstakling, verður umfjöllunin yfirleitt bæði trúverðugri og áhrifaríkari.
Þetta er líka spurning um siðferðislega ábyrgð þeirra sem skrifa og fjalla um stjórnmál. Það er auðvelt að láta umræðu um tvöfalt siðgæði renna yfir í upphrópanir eða niðurrif. En þá tapast jafnvægið sem góð opinber umræða þarf á að halda. Lesendur eiga að geta treyst því að samantektir af þessu tagi séu ekki unnar til að búa til fyrirfram ákveðna sögu, heldur til að varpa ljósi á það sem gögnin sýna í raun.
Á sama tíma væri líka misskilningur að halda því fram að það sé ósanngjarnt í sjálfu sér að benda á tvísögn og tvöfalt siðgæði hjá fólki í valdastöðu. Þvert á móti er það hluti af lýðræðislegu aðhaldi. Ef ekki má skoða hvort sömu siðferðislegu mælikvarðar gildi fyrir viðkomandi sjálfan og fyrir andstæðinga hans, verður umræðan fljótt yfirborðskennd. Krafa um samræmi er ekki krafa um fullkomnun. Hún er krafa um ábyrgð, hreinskilni og lágmarks trúverðugleika.
Niðurstaðan er því sú að það er almennt bæði réttmætt og siðferðilega verjandi að benda á tvísögn, tvöfalt siðgæði og misræmi í málflutningi stjórnmálamanna. En réttmætið ræðst af því hvernig það er gert. Sé byggt á staðreyndum, samhengi virt og ályktanir hófstilltar, getur slík umfjöllun þjónað skýrum almannahagsmunum. Sé hins vegar farið fram með ósanngjörnum hætti, með útúrsnúningum eða fyrirfram mótaðri niðurstöðu, tapar hún bæði siðferðilegu gildi sínu og trúverðugleika.
Í lýðræði þarf ekki aðeins að mega spyrja hvort stjórnmálamenn hafi rétt fyrir sér. Það þarf líka að mega spyrja hvort þeir standi við eigin orð.
Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT.
Skoðað: 59
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
