Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu fer oft út í tvær öfgar. Annars vegar er sagt að Ísland myndi hætta að vera sjálfstætt ríki. Hins vegar er stundum talað eins og nánast ekkert myndi breytast. Hvorugt er alveg rétt. Raunin er sú að Ísland myndi áfram vera sjálfstætt ríki, en þyrfti að framselja hluta af ákvörðunarvaldi sínu á ákveðnum sviðum til sameiginlegra stofnana ESB.
Grunnreglan í ESB er skýr. Sambandið hefur aðeins þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt því í sáttmálunum. Vald sem ekki hefur verið framselt situr áfram hjá ríkjunum. Í sama regluverki segir líka að ESB eigi að virða þjóðlega sjálfsmynd aðildarríkja og að þjóðaröryggi sé áfram á ábyrgð hvers ríkis. Ísland myndi því áfram halda eigin stjórnarskrá, eigin ríkisstjórn, eigin dómstólum og eigin Alþingi.
Það sem myndi breytast er að Ísland hefði ekki lengur fullt og óskorað vald á öllum sviðum. Samkvæmt sáttmálunum eru sum svið á einkaréttarsviði ESB, önnur á sameiginlegu valdsviði og enn önnur þar sem ESB hefur aðeins stuðnings- eða samræmingarhlutverk. Þetta er kjarni málsins: aðild að ESB er hvorki algert afsal fullveldis né formsatriði án raunverulegra áhrifa.
Á þeim sviðum þar sem ESB hefur einkarétt myndi Ísland ekki lengur fara eitt með lokaákvörðun. Þar falla meðal annars undir tollabandalag, sameiginleg viðskiptastefna, og samkeppnisreglur sem eru nauðsynlegar fyrir innri markaðinn. Það myndi þýða að Ísland gæti ekki lengur eitt og sér ákveðið tolla gagnvart ríkjum utan ESB eða samið sjálfstætt um alla fríverslunarsamninga við þriðju ríki.
Fyrir Ísland er þó eitt atriði augljóslega viðkvæmast: sjávarútvegurinn. Í sáttmálanum um starfshætti ESB segir að verndun lífrænna auðlinda sjávar undir sameiginlegu fiskveiðistjórnarkerfi sé á einkaréttarsviði ESB. Á sama tíma falla landbúnaður og fiskveiðar að öðru leyti undir sameiginlegt valdssvið. Á mannamáli þýðir það að Ísland hefði ekki sama einhliða forræði og í dag yfir öllum reglum sem varða nýtingu og vernd fiskistofna. Þess vegna hefur sjávarútvegur lengi verið talinn eitt stærsta fullveldis- og hagsmunamál Íslands í allri umræðu um aðild.
Á mörgum öðrum sviðum yrði valdið samnýtt. Það á meðal annars við um innri markað, umhverfismál, orku, samgöngur, neytendavernd og ýmsa þætti efnahags- og félagsmála. Þar myndi Ísland taka þátt í sameiginlegri lagasetningu og framkvæmd, en gæti ekki einfaldlega sett innlend lög sem ganga gegn bindandi ESB-reglum á þeim sviðum sem hafa verið framseld. Þar kemur einnig inn forgangsregla ESB-réttar: á framseldum sviðum getur ESB-réttur gengið framar landsrétti.
Þetta þýðir þó ekki að Ísland yrði valdalaust. Aðildarríki eiga fulltrúa í ráðherraráðinu og taka þátt í lagasetningu með Evrópuþinginu. Ísland fengi því sæti við borðið í stað þess að standa utan þess. En hér er líka hinn pólitíski veruleiki: ráðherraráðið tekur mjög stóran hluta ákvarðana með auknum meirihluta, og ráðið sjálft segir að um 80% löggjafarstarfs þess fari þannig fram. Smáríki getur því haft áhrif, en ekki alltaf neitunarvald. Ísland gæti því lent í minnihluta og þurft að lúta niðurstöðu sem það studdi ekki sjálft.
Á hinn bóginn myndi margt áfram vera fyrst og fremst íslenskt. Framkvæmdastjórn ESB lýsir því sjálf að á ýmsum sviðum hafi sambandið aðeins stuðnings- eða samræmingarhlutverk, ekki heimild til að samræma alla löggjöf ríkjanna. Þetta á meðal annars við um menningu, menntun, ferðamál, íþróttir og fleiri sambærileg svið. Því er rangt að halda því fram að aðild myndi þýða að Brussel tæki yfir allt sem snýr að íslensku samfélagi.
Niðurstaðan er því fremur einföld þegar hún er orðuð án slagorða: Ísland myndi áfram vera sjálfstætt ríki, en myndi ekki lengur ráða alveg eitt sumum málum. Fullveldið hyrfi ekki, en það yrði að hluta samnýtt og að hluta bundið af sameiginlegum reglum sem Ísland tæki þátt í að móta með öðrum ríkjum. Hvort það væri Íslandi í hag er pólitískt mat. En sem staðreynd er ljóst að aðild að ESB væri raunveruleg breyting á því hvernig hluti ríkisvaldsins væri nýttur.
Hér er tafla sem útskýrir þetta meira myndrænt.
| Svið | Vald sem flyst til ESB | Vald sem samnýtist | Vald sem helst hjá Íslandi |
|---|---|---|---|
| Tollar og utanríkisviðskipti | ESB fer með tollabandalag og sameiginlega viðskiptastefnu gagnvart ríkjum utan sambandsins. Ísland hefði því ekki lengur fullt sjálfstætt vald til að semja eitt um fríverslun, tolla og ytri viðskiptakjör. | — | Ísland hefði áfram áhrif í gegnum ráð ESB og aðra ákvarðanapalla, en ekki fullt einhliða ákvörðunarvald. |
| Innri markaður og samkeppni | Reglur um samkeppni á innri markaði og stór hluti markaðsreglna yrðu bindandi innan ESB-rammans. | Ísland tæki þátt í lagasetningu og framkvæmd ásamt öðrum ríkjum á sviðum innri markaðarins, en gæti ekki gengið gegn bindandi ESB-reglum. | Framkvæmd innanlands, eftirlit og stofnanir væru áfram að verulegu leyti íslenskar, svo lengi sem þær fylgdu ESB-rétti. |
| Fiskveiðar og auðlindir sjávar | Verndun lífrænna auðlinda sjávar undir sameiginlegu fiskveiðistjórnarkerfi ESB er á einkaréttarsviði ESB. Þetta er eitt stærsta fullveldismálið fyrir Ísland. | Landbúnaður og fiskveiðar að öðru leyti eru að hluta til sameiginlegt svið. | Eignarréttur ríkisins að auðlindum og innlend stjórnsýsla hyrfi ekki sjálfkrafa, en ráðstöfunarvaldið yfir reglunum yrði takmarkað af ESB-rammanum. Þetta er að hluta ályktun út frá skiptingu valdheimilda. |
| Peningamál | Ef Ísland tæki upp evru, færi peningastefnan til Evrópska seðlabankakerfisins. | Efnahagsstefna almennt er samræmd að hluta innan ESB. | Á meðan Ísland væri ekki komið í evru hyrfi ekki öll stjórn á peningamálum með sama hætti. |
| Umhverfi, orka, samgöngur, neytendavernd | — | Þetta eru dæmigerð sameiginleg svið þar sem ESB setur reglur og ríkin framfylgja þeim. | Ísland héldi áfram stjórnsýslu, framkvæmd og stefnumótun að því marki sem ESB hefði ekki þegar sett bindandi reglur. |
| Skattar | ESB tæki ekki yfir allt skattvald ríkisins. | Sum skattamál, einkum þar sem þau tengjast innri markaði, virðisaukaskatti eða samræmingu gegn skattsvikum, væru að hluta samræmd innan ESB. | Megnið af almennu skattkerfi, álögum og tekjuöflun ríkisins yrði áfram hjá Íslandi. |
| Heilbrigði, menntun, menning, tungumál | — | ESB hefur aðallega stuðnings- og samræmingarhlutverk á mörgum þessara sviða, ekki fullt löggjafarvald. | Meginákvarðanir um heilbrigðisþjónustu, skólakerfi, menningarstefnu og tungumál yrðu áfram íslenskar. |
| Löggæsla, dómsmál, öryggi | — | Sum mál á sviði réttarfars og samstarfs í öryggismálum eru sameiginleg eða samræmd. | Þjóðaröryggi er áfram á ábyrgð hvers ríkis. Löggæsla, stjórnskipun og stór hluti dómskerfisins yrði áfram íslenskur. |
| Stjórnarskrá, Alþingi, ríkisstjórn, sveitarstjórnir | — | — | Þetta helst hjá Íslandi. Ísland yrði áfram eigið ríki með eigið þing, eigin ríkisstjórn, eigin dómstóla og eigin stjórnarskrá. |
| Endanlegt fullveldi | ESB-réttur hefði forgang á þeim sviðum sem Ísland hefði framselt vald yfir. Alþingi hefði því ekki síðasta orðið á öllum sviðum. | Ísland tæki þátt í ákvörðunum í ráðinu, þinginu og öðrum stofnunum, en gæti tapað í meirihlutaákvörðunum. | Ísland yrði áfram fullvalda ríki að þjóðarétti og hefði formlega rétt til að segja sig úr ESB. |
Fact-check: helstu fullyrðingar
Fullyrðing: „Ísland myndi hætta að vera fullvalda ríki.“
Niðurstaða: Rangt. Aðildarríki halda áfram að vera ríki með eigin stjórnarskrá, stjórnvöld og þjóðaröryggi. ESB hefur aðeins framseldar valdheimildir.
Fullyrðing: „Alþingi myndi missa allt vald.“
Niðurstaða: Rangt. Alþingi héldi áfram víðtæku löggjafarvaldi, en ekki óskoruðu á þeim sviðum sem Ísland hefði framselt til ESB.
Fullyrðing: „ESB myndi taka yfir fiskimiðin að öllu leyti.“
Niðurstaða: Hálfsatt og oft ofureinföldun. ESB hefur einkarétt að verndun lífrænna auðlinda sjávar undir sameiginlegu fiskveiðistjórnarkerfi, sem er mjög veigamikið. En ekki öll stjórnsýsla og öll stefna í sjávarútvegi fellur sjálfkrafa undir eitt og sama ákvæði.
Fullyrðing: „Ísland gæti áfram sjálft samið um alla fríverslunarsamninga.“
Niðurstaða: Rangt. Sameiginleg viðskiptastefna ESB er á einkaréttarsviði sambandsins.
Fullyrðing: „Brussel tæki yfir menntamál, menningu og tungumál.“
Niðurstaða: Rangt. Á þeim sviðum hefur ESB að meginstefnu stuðnings eða samræmingarhlutverk, ekki almenn yfirráð yfir löggjöf ríkjanna.
Fullyrðing: „Ísland fengi ekkert að segja innan ESB.“
Niðurstaða: Rangt, en með fyrirvara. Ísland hefði fulltrúa og atkvæði inni í kerfinu, en gæti lent í minnihluta þar sem stór hluti lagasetningar er samþykktur með auknum meirihluta.
Heimildaskrá
- Sáttmáli um Evrópusambandið (TEU), samsteypt útgáfa á EUR-Lex. Um framsalsreglu, þjóðlega sjálfsmynd aðildarríkja og ábyrgð ríkja á þjóðaröryggi.
- Sáttmáli um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), samsteypt útgáfa á EUR-Lex. Um skiptingu valdheimilda milli ESB og aðildarríkja, þar á meðal einkaréttarsvið og sameiginleg svið.
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins: Areas of EU action. Aðgengilegt yfirlit yfir það hvaða málaflokkar eru á einkaréttarsviði ESB, sameiginlegu sviði og stuðningssviði.
- Ráðherraráð Evrópusambandsins: Qualified majority. Um aukinn meirihluta og hvernig stór hluti löggjafar er samþykktur í ráðinu.
- Ráðherraráð Evrópusambandsins: How does the Council vote? Yfirlit um atkvæðareglur ráðsins og tvöfalda meirihlutaregluna.
Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT, staðreyndakönnuð og yfirfarin af ritstjórn.
Skoðað: 25
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
