Nýleg frétt á mbl.is ber fyrirsögnina að „hægt sé að græða á því að haldast á örorku“. Þar er vísað til ummæla læknisins og viðskiptafræðingsins Odds Ingimarssonar sem telur að uppbygging samtryggingarkerfisins geti skapað fjárhagslega hvata til að vera áfram á örorku fremur en að fara aftur út á vinnumarkað.

Fullyrðingin er sterk. Hún gefur í skyn að örorkukerfið sé þannig hannað að einstaklingar geti haft fjárhagslegan ávinning af því að vera áfram á örorku. Í almennri umræðu er þetta gjarnan túlkað sem merki um misnotkun kerfisins eða að fólk „velji“ örorku fremur en vinnu.

En þegar skoðað er nánar hvað raunverulega liggur að baki þessari umræðu kemur í ljós að myndin er bæði flóknari og allt önnur en fyrirsagnir gefa til kynna.

Raunin er sú að fullyrðingin um að „græða á örorku“ byggir að stórum hluta á misskilningi um hvernig örorkukerfið virkar, hvernig tekjur örorkulífeyrisþega eru samsettar og hvernig hvatar í kerfinu virka í raun.

Viðtalið má sjá hér neðst í pistlinum en “fréttina” má sjá hér.

Fyrsta rangfærslan: Að örorkubætur séu sambærilegar við laun

Ein algengasta ranghugmyndin í þessari umræðu er að örorkubætur séu svo háar að þær geti verið raunhæfur valkostur við atvinnu.  En örorkubætur eru ekki hugsaðar sem tekjuvalkostur. Þær eru öryggisnet.
Markmið þeirra er að tryggja lágmarksframfærslu fyrir fólk sem hefur misst starfsgetu vegna veikinda eða fötlunar.

Þeir sem fá örorkulífeyri fá tekjur úr nokkrum áttum:

greiðslur frá Tryggingastofnun
greiðslur frá lífeyrissjóðum
stundum litlar atvinnutekjur ef starfsgeta er að hluta til til staðar

Þessi samsetning getur stundum litið út eins og „háar tekjur“ í tölfræðilegum dæmum. En í raun eru þetta bætur sem koma úr mörgum tryggingakerfum sem einstaklingurinn hefur sjálfur greitt í á vinnualdri.  Það er því rangt að tala um þetta sem „gróða“.
Þetta er einfaldlega útborgun úr tryggingakerfi sem einstaklingurinn hefur sjálfur fjármagnað með iðgjöldum í gegnum árin.

Önnur rangfærsla: Að fólk velji örorku af fjárhagsástæðum

Í umræðunni er stundum gefið í skyn að fólk geti valið örorku vegna þess að það sé fjárhagslega hagkvæmt.
Þetta stenst illa raunveruleikann.

Til að fá örorkumat þarf einstaklingur að fara í gegnum langa og stranga stjórnsýslu:

læknisfræðileg gögn
mat á starfsgetu
umsagnir sérfræðinga
endurmat reglulega

Örorka er því ekki einfaldur kostur sem hægt er að „velja“.
Í raun er það þvert á móti þannig að margir sem eru veikir eiga erfitt með að fá örorkumat samþykkt.
Það að halda því fram að fólk velji örorku til að græða á henni er því í raun að setja stóran hóp fatlaðs og langveiks fólks undir almenna tortryggni.

Þriðja rangfærsla: Að vandinn sé fólk – ekki kerfið

Það sem rannsóknir og greiningar benda raunverulega til er að vandinn liggur í hvötum kerfisins, ekki í einstaklingunum.
Í sumum tilvikum getur orðið svokölluð skerðingargildra.
Það þýðir að ef einstaklingur sem er á örorku fer aftur í vinnu þá getur hann tapað stórum hluta bóta sinna vegna skerðinga.

Þetta getur þýtt að:

aukin vinna skilar litlum fjárhagslegum ávinningi
fólk sem vinnur hlutastarf getur haft svipaðar tekjur og í fullu starfi

Þetta hefur verið bent á í fræðilegum greiningum á örorkukerfinu þar sem fram kemur að hvatar til atvinnuþátttöku geti verið veikburða vegna þess hvernig bætur skerðast við auknar tekjur.
En það er grundvallarmunur á tveimur fullyrðingum:

1. kerfið skapi stundum óheppilega hvata

2. fólk græði viljandi á örorku

Fréttaframsetningin gefur í skyn hið síðara – sem er allt annað og miklu alvarlegra.

Fjórða rangfærsla: Að aukning örorku sé vegna hvata í kerfinu

Í umræðunni er einnig oft vísað til þess að örorka hafi aukist.  En aukning örorku hefur margar ástæður.

Rannsóknir sýna meðal annars:

fjölgun geðrænna greininga
aukningu í langvinnum verkjavanda
aukningu í streitutengdum veikindum
aukningu í ADHD og einhverfu

Þessi þróun endurspeglar breytingar í heilsufari samfélagsins frekar en einfaldlega fjárhagslega hvata.
Að draga þá ályktun að aukning örorku sé fyrst og fremst vegna „of rausnarlegs kerfis“ er því einföldun á miklu flóknara samfélagslegu fyrirbæri.

Fimmta rangfærsla: Að hlutaörorka sé leið til að græða

Í sumum dæmum hefur verið bent á að einstaklingur geti haft hærri ráðstöfunartekjur á hlutaörorku og hlutastarfi en í fullu starfi.
En þessi dæmi eru yfirleitt byggð á mjög sértækum forsendum, til dæmis:

ákveðnum launaflokkum
ákveðnum réttindum í lífeyrissjóðum
ákveðnum fjölskylduaðstæðum

Slík dæmi segja lítið um stöðu meirihluta örorkulífeyrisþega.
Þau segja fyrst og fremst að kerfið sé flókið.

Félagsleg áhrif svona umræðu

Það sem gerir þessa umræðu sérstaklega viðkvæma er að hún hefur áhrif á viðhorf samfélagsins til fatlaðs og langveiks fólks.
Þegar fyrirsagnir gefa í skyn að fólk „græði á örorku“ getur það haft alvarlegar afleiðingar:

aukið fordóma
aukið tortryggni
skapað félagslega stimplun

Í mörgum velferðarríkjum hefur svipuð orðræða leitt til þess að bótakerfi verða sífellt harðari og fólk sem raunverulega þarf á stuðningi að halda lendir í erfiðari stöðu.

Samtrygging – grundvallarhugmynd velferðarkerfisins

Velferðarkerfið byggir á einfaldri hugmynd:

samtryggingu.

Fólk greiðir í kerfið þegar það getur unnið og fær stuðning ef það veikist eða missir starfsgetu.
Þetta er ekki góðgerðarkerfi heldur tryggingakerfi.
Þegar einstaklingur fær örorkubætur er hann í raun að fá greiðslur úr kerfi sem hann hefur sjálfur tekið þátt í að fjármagna.

Hvað þarf raunverulega að laga?

Þótt fullyrðingin um að „græða á örorku“ sé villandi þýðir það ekki að kerfið sé fullkomið.
Sérfræðingar hafa bent á nokkrar umbætur sem gætu hjálpað:

1. Minni skerðingar við vinnu
Til að gera fólki auðveldara að snúa aftur til vinnu.

2. Betri endurhæfing
Endurhæfing getur hjálpað fólki að komast aftur á vinnumarkað.

3. Sveigjanlegri vinnumarkaður
Margir með skerta starfsgetu gætu unnið hlutastörf ef þau væru til staðar.

4. Betri samhæfing kerfa
Heilbrigðiskerfi, atvinnukerfi og velferðarkerfi þurfa að vinna betur saman.

Ábyrgð fjölmiðla

Umræða um velferðarkerfið er nauðsynleg.
En þegar fjallað er um viðkvæm málefni eins og örorku þarf að gæta sérstakrar varfærni.
Fyrirsagnir sem gefa í skyn að fólk „græði á örorku“ geta haft meiri áhrif á almenningsálit en ítarleg greining á raunverulegu vandamáli kerfisins.

Þess vegna bera fjölmiðlar ábyrgð á því að:

setja mál í samhengi
forðast einföld slagorð
útskýra flókin kerfi

Niðurstaða

Fullyrðingin um að „hægt sé að græða á því að haldast á örorku“ er í besta falli einföldun á flóknu kerfi og í versta falli rangfærsla sem getur haft skaðleg áhrif á samfélagslega umræðu.
Örorkukerfið er ekki hannað til að skapa gróða heldur til að tryggja lágmarksöryggi fyrir fólk sem getur ekki unnið vegna heilsu sinnar.
Ef hvatar í kerfinu eru rangir þarf að laga kerfið.
En það er grundvallarmunur á því að gagnrýna kerfi og því að setja þá sem þurfa á því að halda undir almenna tortryggni.

Skoðað: 7