Þegar fjölmiðill setur á forsíðu að menn í íslensku ofbeldismáli tengist hryðjuverkasamtökum er ekki verið að birta venjulega sakamálafrétt. Þá er verið að setja fram ákaflega þunga staðhæfingu sem getur haft áhrif á mannorð einstaklinga, öryggisumræðu, viðhorf til minnihlutahópa og almenna samfélagslega spennu. Af þeirri ástæðu hljóta kröfur um nákvæmni, varkárni og siðferðilega ábyrgð að vera sérstaklega strangar. Í umfjöllun Morgunblaðsins og mbl.is 25. mars 2026 um meinta Hamas-tengingu í Höfðatorgsmáli blasir við að upphafleg framsetningin fór lengra en það sem síðar fékk staðfestingu frá opinberum aðilum.
mbl.is birti frétt með fyrirsögninni „Hamas-liðar á Höfðatorgi“. Sú fyrirsögn er ekki varfærnisleg. Hún er ekki orðrómur um grun, rannsókn eða óstaðfestar heimildaupplýsingar, heldur setur fram afgerandi tengingu sem lesandi skilur sem staðreynd eða að minnsta kosti sem afar sterka, staðfesta vísbendingu. Seinna sama dag birti mbl.is þó aðra frétt, „Segja ekkert benda til tengsla við Hamas“, þar sem andstæð niðurstaða kom fram frá lögreglu. Þar með var augljóst að upphaflega framsetningin stóðst ekki nánari skoðun.
En skaðin er skeður.
Samkvæmt RÚV sagði lögreglan á höfuðborgarsvæðinu opinberlega að ekkert benti til þess á þessu stigi að þeir sem handteknir voru eftir árásina á Höfðatorgi hefðu tengsl við Hamas-samtökin. Heimildin sagði enn fremur að lögreglan hefði talið ástæðu til að leiðrétta forsíðufrétt Morgunblaðsins og að rangt væri að mennirnir væru á lista alþjóðalögreglunnar yfir grunaða hryðjuverkamenn. Þarna er því ekki um túlkunarmun að ræða heldur beina mótbáru frá rannsóknaraðila við kjarna þeirrar frásagnar sem sett var á forsíðu.
Í slíku ljósi verður kjarni þessa fact-checks einfaldur: Það liggur ekki fyrir opinber staðfesting á Hamas-tengslum í þessu máli. Þvert á móti liggur fyrir opinber yfirlýsing um að ekkert bendi til slíkra tengsla. Það þýðir ekki sjálfkrafa að blaðamaður eða ritstjórn hafi vísvitandi farið með ósannindi, en það þýðir að upphaflega fréttin var sett fram af meiri vissu en heimildir, eins og þær birtust síðar opinberlega, studdu. Það eitt er verulegt álitaefni, bæði faglega og siðferðilega.
Í blaðamennsku skiptir orðalag ekki minna máli en staðreyndir. Munurinn á því að segja að „grunur hafi vaknað“ og því að slá upp „Hamas-liðum“ á forsíðu er ekki smáatriði. Fyrra orðalagið skilur eftir svigrúm fyrir óvissu og rannsókn. Hið síðara gefur lesanda sterk skilaboð um að tengingin sé þegar komin á hreint. Þegar sú tenging er síðan ekki studd af opinberri afstöðu lögreglu verður óhjákvæmilegt að spyrja hvort ritstjórnin hafi sýnt næga samfélagslega ábyrgð gagnvart eigin áhrifamætti.
Fact-check
1. Var opinber staðfesting á því að mennirnir tengdust Hamas þegar forsíðufréttin birtist?
Niðurstaða: Nei. það fannst engin opinbera staðfestingu á því. Þvert á móti kom síðar sama dag fram frá lögreglu að ekkert benti til slíkra tengsla. Heimildir: [1], [2], [3].
2. Staðfesti lögreglan síðar tengsl við Hamas?
Niðurstaða: Nei. Lögreglan sagði opinberlega að ekkert benti til Hamas-tengsla í þessu máli. Það gengur beint gegn því hvernig forsíðufréttin var sett fram. Heimildir: [1], [2], [3].
3. Var fullyrðing um Interpol-lista studd opinberum gögnum?
Niðurstaða: Nei. Samkvæmt umfjöllun sem byggði á yfirlýsingu lögreglu var það rangt að mennirnir væru á slíkum lista. Heimild: [1].
4. Leiðrétti mbl.is málið síðar sama dag?
Niðurstaða: Já, að hluta. mbl.is birti síðar frétt um að ekkert benti til Hamas-tengsla. Það er mikilvægt, en breytir ekki þeirri staðreynd að upphaflega forsíðuframsetningin hafði þegar verið mjög afdráttarlaus. Heimildir: [1], [2].
5. Gerir seinni fréttin sjálfkrafa að upphaflega birtingin sé ásættanleg?
Niðurstaða: Nei. Þegar svo alvarleg tenging er slegin upp með afgerandi hætti geta seinni andsvör eða leiðréttingar sjaldnast eytt áhrifum fyrri fyrirsagnar að fullu. Þetta er mat á áhrifum framsetningar, ekki fullyrðing um ásetning. Heimildir: [1], [2], [3].
6. Vekur þessi framsetning siðferðilegar spurningar um ábyrgð blaðamanna og ritstjórnar?
Niðurstaða: Já. Þegar opinber aðili hafnar kjarna forsíðufréttar sama dag vakna eðlilega spurningar um hvort gætt hafi verið nægrar varkárni, hvort heimildir hafi verið sannreyndar með fullnægjandi hætti og hvort áhrif fyrirsagnarinnar hafi verið metin af þeirri alvöru sem tilefni var til. Heimildir: [1], [2], [3], [4].
7. Er almennt til staðfest opinber mynd af því að Hamas hafi starfsemi eða liðsmenn á Íslandi?
Niðurstaða: Ekki samkvæmt þeim opinberu heimildum sem fyrir liggja. Í opinberri stefnu stjórnvalda hefur komið fram að engar vísbendingar séu um hryðjuverkamenn á Íslandi, og það gerir enn ríkari kröfu um að fjölmiðlar fari afar gætilega í svona tengingar. Heimild: [1].
Heildarniðurstaðan er því þessi: Fréttin stóð ekki undir þeirri vissu sem fyrirsögnin gaf til kynna. Það er ekki hægt, á grundvelli þeirra heimilda sem liggja fyrir opinberlega, að fullyrða að um vísvitandi ósannindi eða fölsun hafi verið að ræða. En það er hægt að segja með töluverðu öryggi að framsetningin var of afdráttarlaus miðað við það sem síðar kom fram frá lögreglu.
Þar liggur stærsta vandamálið, ekki endilega sannaður ásetningur, heldur ábyrgðarleysi gagnvart vægi ásökunarinnar.
Lokaorð
Hlutlaust fact-check á þessu máli leiðir að einfaldri en alvarlegri niðurstöðu: Þegar fjölmiðill tengir menn við hryðjuverkasamtök í forsíðufyrirsögn án þess að opinber staðfesting liggi fyrir, vakna óhjákvæmilega spurningar um dómgreind, verklag og siðferðilega ábyrgð.
Slík framsetning getur haft áhrif langt út fyrir fréttina sjálfa.
Hún getur haft þau áhrif á almenning, áður en staðreyndir liggja fyrir, að þarna séu alþjóðleg hryðjuverkasamtök komin inn í íslenskt þjóðfélag til að skapa glundroða, ofbeldi og jafnvel hryðjuverk. Leiðréttingar sem koma síðan eftir á ná sjaldnast að eyða þeim áhrifum nema að mög litlu leiti.
Þess vegna snýst þetta mál ekki aðeins um það hvort fyrirsögnin hafi verið of gildishlaðin og harðorðuð, heldur hvort nægileg fagleg og siðferðileg aðgát hafi verið viðhöfð við birtingu þessarar ákaflega þungrar ásökunar.
Þegar síðan opinber rannsóknaraðili, lögreglan í þessu tilfelli, hafnar síðan með öllu kjarna slíkrar umfjöllunar sama dag, þá er fullkomlega réttmætt að spyrja hvort blaðamennska Morgunblaðisins af þessu tagi standist þær siðferðilegu kröfur sem eru gerðar til allra blaða, fréttamanna og fjölmiðla?
Heimildaskrá
[1] mbl.is, „Hamas-liðar á Höfðatorgi“, 25. mars 2026.
[2] mbl.is, „Segja ekkert benda til tengsla við Hamas“, 25. mars 2026.
[3] RÚV, „Lögreglan segir ekkert benda til tengsla við Hamas“, 25. mars 2026.
[4] Heimildin, „Lögreglan segir forsíðufrétt Morgunblaðsins ranga“, 25. mars 2026.
[5] Blaðamannafélag Íslands, siðareglur blaðamanna.
[6] Opinber stefna íslenskra stjórnvalda um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, vísað til í fyrri opinberri umfjöllun stjórnvalda.
Skoðað: 33
Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.
Fáðu meira frá Skandall.is
Komdu í Áskrift og fáðu nýjasta efnið í tölvupósti.
