Á Íslandi hefur lengi vantað það sem víða annars staðar telst orðið eðlilegur hluti af opinberri umræðu, sérhæfða staðreyndarvöktun vettvang (fact-check) sem safnar saman fullyrðingum stjórnmálamanna og fjölmiðla, ber þær skipulega saman við gögn og heimildir, og birtir niðurstöðurnar með gagnsæjum hætti. Poynter benti á það á síðasta ári að Ísland ætti engan sambærilegan vettvang við PolitiFact, þótt ýmis verkefni og stofnanir sinni fræðslu gegn rangfærslum. Í því ljósi er esbvaktin.is áhugaverð tilraun og mögulega fyrsta raunhæfa skrefið að íslenskri fact-check síðu í þessum skilningi.
Það sem gerir esbvaktin.is sérstaka er fyrst og fremst að síðan reynir að vera meira en skoðanavefur. Á forsíðunni kynnir hún sig sem „óháð upplýsingaverkefni“ sem fylgist með fullyrðingum í umræðunni um ESB-aðild Íslands, metur þær á móti gögnum og birtir niðurstöður. Þar kemur líka fram að síðan hafi þegar farið yfir 73 greiningar, skráð 277 fullyrðingar og unnið með 392 heimildir. Hún er því ekki bara að birta pistla heldur að byggja gagnasafn yfir umræðuna sjálfa.
Það er einmitt þessi uppbygging sem gerir verkefnið efnilegt sem fact-check grunn. Í stað þess að setja fram eina skoðun á móti annarri skiptir síðan efninu niður í flokka eins og fullyrðingar, umræðuna, raddirnar, heimildir og þingræður. Hún birtir jafnframt vikuyfirlit og flokkar niðurstöður í matsflokka á borð við „staðfest“, „að hluta staðfest“, „ósannanlegt“, „óstutt“ og „villandi“. Þetta er nálgun sem líkist því sem fólk tengir við fact-check starfsemi frekar en hefðbundna pólitíska áróðursmiðlun.
Annar styrkur er gagnsæið um vinnulagið. Á forsíðunni segir berum orðum að samantektir séu unnar með aðstoð Claude en að birt efni sé yfirfarið fyrir birtingu. Það eitt er miklu heiðarlegra en sú leynda AI-notkun sem nú er farin að laumast inn í fjölmiðlaumhverfi víða. Verkefnið styður þetta líka með opnum GitHub síðum fyrir bæði bakenda og vefinn sjálfan. Þar sést að um er að ræða opinber repos, og að minnsta kosti út frá sýnilegum upplýsingum eru þau öllum aðgengileg til skoðunar.
Þetta skiptir máli vegna þess að fact-check síða lifir og deyr á trúverðugleika. Hún þarf ekki bara að hafa rétt fyrir sér oft; hún þarf að sýna hvernig hún vinnur, á hvaða heimildum hún byggir og hver ber ábyrgð. Þar er esbvaktin.is kominn lengra en margir myndu búast við af nýju íslensku verkefni. Síðan felur sig ekki á bak við loðin slagorð heldur sýnir mælanlegt umfang, skýrar flokkanir og skýrar fullyrðingar um hvað hún gerir.
En hér kemur stærsti fyrirvarinn: esbvaktin.is er enn meira efnilegt verkefni en fullburða stofnun. Það sem vantar er ekki fyrst og fremst meiri tæknivinna heldur meiri stofnanaleg þyngd. Á forsíðunni stendur að verkefnið sé rekið án áskrifta og auglýsinga og að framlög fari í rekstur vefsíðu og gagnavinnslu. Það er gott að það sé sagt. En ef síðan ætlar að verða vettvangur sem fólk treystir yfir pólitískar línur, þá þarf hún að birta miklu skýrari upplýsingar um fjármögnun, eignarhald, ábyrgðarkeðju og mögulega hagsmunaárekstra. „Óháð“ er ekki nóg sem sjálfslýsing, það þarf að vera sannreynt með uppbyggingu.
Annað sem þarf að styrkja er hið ytra traust. Fact-check síða verður ekki sterk bara af því að hún telji sig sanngjarna. Hún þarf að sýna það. Það mætti til dæmis gera með sýnilegri leiðréttingaskrá, þar sem lesendur sæju hvaða mat hafi verið uppfært, af hverju og á grundvelli hvaða nýrra heimilda. Það mætti líka birta reglulegt yfirlit sem sýnir dreifingu matsflokka eftir fylkingum í umræðunni. Ef síðan segist beita sama kvarða á fylgjendur og andstæðinga ESB, þá ætti hún að geta sannað það tölulega. Það myndi skipta miklu fyrir trúverðugleika hennar.
Sýnileikinn er líka veikur hlekkur. GitHub-repon verkefnisins eru opin, en sýnilegar tölur þar benda til mjög takmarkaðrar þátttöku að utan, með 0 stjörnur og 0 forks á þeim repo-síðum sem voru skoðaðar, (eðlilegt þar sem verkefnið er nýkomið í loftið). Það eitt segir ekki mikið um gæði, en það bendir til þess að verkefnið sé enn lítið utan síns eigin kjarna. Sama gildir um opinbera umræðu, esbvaktin.is virðist enn fremur vera sérhæfð tilraun fyrir fólk sem fylgist náið með ESB-málinu en ekki stór, almennur staðreyndadómari sem þjóðin þekkir.
Samt er auðvelt að sjá af hverju síðan gæti orðið fyrsta alvöru fact-check síðan á Íslandi. Hún hefur þegar nokkra af mikilvægustu grunnþáttunum: skýrt svið, skipulegt gagnamódel, flokkun fullyrðinga, sýnilegar heimildir, gagnsæi um AI-notkun og opin tæknileg innviði. Þetta er miklu nær alþjóðlegum fact-check staðli en það sem íslenskir miðlar hafa hingað til boðið upp á í þessum flokki. Poynter benti beinlínis á að Ísland hefði ekki sambærilegan vettvang við sérhæfðar fact-check síður. Ef esbvaktin.is þróast rétt, gæti hún fyllt það tómarúm.
Niðurstaðan er því þessi: esbvaktin.is er ekki enn fullmótuð, óumdeild fact-check stofnun, en hún er líklega næst því sem Ísland hefur komist hingað til. Ef verkefnið bætir við skýrari fjármögnunargagnsæi, sýnilegri leiðréttingaskrá, utanaðkomandi rýni og sterkari sönnun fyrir jafnræði í mati, þá gæti það orðið fyrsti íslenski vettvangurinn sem almenningur tengir við raunverulega staðreyndaprófun. Það væri stórt skref fyrir íslenska fjölmiðlun og enn stærra skref fyrir íslenska stjórnmálaumræðu.
Skoðað: 33
