Bændasamtökin, ESB og 20 atriði þar sem málflutningurinn stenst illa

Það er hvorki óeðlilegt né ólögmætt að Bændasamtökin séu andvíg inngöngu Íslands í Evrópusambandið.
Hagsmunasamtök bænda hafa augljósa ástæðu til að horfa með tortryggni á hvert það kerfi sem gæti breytt tollvernd, stuðningsgreiðslum, innflutningsreglum, samkeppnisumhverfi og stjórnsýslu landbúnaðar. Fyrir samtök sem hafa það hlutverk að verja afkomu bænda, búsetu í dreifbýli, innlenda matvælaframleiðslu og sérstöðu íslensks landbúnaðar er eðlilegt að leggja áherslu á áhættu, óvissu og verstu mögulegu afleiðingar.
Sú afstaða er skiljanleg sem pólitísk og fagleg hagsmunagæsla.

Vandinn byrjar hins vegar þegar sú hagsmunagæsla færist af vettvangi rökstuddrar varúðar yfir í fullyrðingar sem eru ýmist of víðtækar, ósanngjarnar í framsetningu eða einfaldlega rangar miðað við frumheimildir um CAP, dýraheilbrigði, aðildarferli og norræn fordæmi. Þá er ekki lengur aðeins verið að vara við áhættu, heldur að byggja upp andstöðu á mynd af ESB sem er dekkri, stífari og meira einangruð frá raunveruleikanum en gögnin sjálf gefa tilefni til.

Bændasamtökin hafa fullan rétt til að vera á móti ESB.
En þau hafa ekki frjálsan rétt til að láta eins og sérlausnir, stuðningskerfi, heilbrigðisvarnir og samningssvigrúm séu ekki til þegar frumheimildir sýna annað.

20 atriði þar sem málflutningur Bændasamtakanna um ESB stenst illa

1. Fullyrðing: ESB sé í grunninn bara viðskiptabandalag þar sem markmiðið sé að færa framleiðslu „þangað sem hún er hagkvæmust“.
Hrekjandi staðreynd: Þetta er röng lýsing á landbúnaðarhluta ESB. Sameiginlega landbúnaðarstefnan, CAP, er sérstaklega sett upp til að styðja tekjur bænda, styrkja dreifbýli og tryggja fæðuöryggi. Hún er því ekki einfaldlega frjálshyggjuverkefni sem á að ryðja framleiðslu út af jaðarsvæðum.

2. Fullyrðing: ESB-aðild myndi þýða að íslenskur landbúnaður missti í reynd allan opinberan stuðning.
Hrekjandi staðreynd: CAP er eitt stærsta og viðvarandi stuðningskerfi heims við landbúnað. Aðild að ESB þýðir ekki afnám stuðnings heldur breytingu á því hvernig hann er útfærður, fjármagnaður og stjórnaður.

3. Fullyrðing: ESB bjóði ekki upp á raunhæfan stuðning fyrir norðlægan eða harðbýlan landbúnað.
Hrekjandi staðreynd: Þetta stenst ekki. CAP gerir ráð fyrir stuðningi við svæði með náttúrulegar hömlur, og Finnland nýtur þar að auki sérstakrar norðursvæðaaðstoðar innan ESB-rammans.

4. Fullyrðing: Sérlausnir af finnskri gerð séu í besta falli tímabundnar og ótryggar.
Hrekjandi staðreynd: Þetta er villandi framsetning. Bændasamtökin vísa sjálf til þess að í norðurhluta Finnlands sé leyfilegt að veita áfram framleiðslutengdan stuðning og að sú undanþága sé varanleg samkvæmt samningi Finna og ESB. Jafnframt hefur framkvæmdastjórnin samþykkt áframhaldandi norðursvæðaaðstoð.

5. Fullyrðing: Aðild útiloki að ríki bæti sjálft fjármagni ofan á ESB-stuðning.
Hrekjandi staðreynd: Það er rangt. Finnska kerfið byggir bæði á ESB-greiðslum, samfjármögnuðum greiðslum og greiðslum sem eru alfarið fjármagnaðar innanlands. Að halda öðru fram er einfaldlega ósatt.

6. Fullyrðing: ESB sé ósamrýmanlegt byggðastefnu í landbúnaði.
Hrekjandi staðreynd: Dreifbýlisþróun er kjarnaþáttur í CAP. Stefnan er ekki bara um magn framleiðslu heldur líka um lífvænleika og uppbyggingu dreifbýlis, fjárfestingar og félagslega uppbyggingu landsvæða.

7. Fullyrðing: ESB taki ekki tillit til fæðuöryggis.
Hrekjandi staðreynd: Opinberar lýsingar ESB á CAP setja fæðuöryggi beinlínis fram sem eitt af meginmarkmiðunum. Það má deila um árangur kerfisins, en ekki um það að markmiðið sé til staðar.

8. Fullyrðing: ESB-aðild myndi gera sértækan stuðning við viðkvæmar búgreinar ómögulegan.
Hrekjandi staðreynd: Ný CAP byggir á landsáætlunum aðildarríkja, þar sem ríki velja verkfæri og forgang innan sameiginlegs ramma. Kerfið er ekki ótakmarkað, en það útilokar ekki sértækar áherslur.

9. Fullyrðing: CAP sé stíft og miðstýrt kerfi þar sem ekkert svigrúm sé fyrir þjóðlegar lausnir.
Hrekjandi staðreynd: Sú mynd er úrelt. Núverandi CAP byggir sérstaklega á stefnumótandi landsáætlunum þar sem hvert ríki útfærir eigin blöndu af tekjustuðningi, markaðsaðgerðum og dreifbýlisúrræðum.

10. Fullyrðing: Aðild myndi gera bann eða verulegar takmarkanir á innflutningi lifandi dýra og hráu kjöti lagalega ómögulegar.
Hrekjandi staðreynd: Þetta er of afgerandi. ESB-réttur um dýraheilbrigði gerir ráð fyrir eftirlitsáætlunum, sjúkdómalausri stöðu og sértækum varúðarúrræðum. Fullyrðingin að allar sérvarnir hyrfu er því röng.

11. Fullyrðing: ESB þekki ekki fordæmi fyrir því að einstök ríki hafi strangari smitvarnir en önnur.
Hrekjandi staðreynd: Þetta er einfaldlega rangt. Svíþjóð og Finnland njóta sérstakra salmonelluviðbótartrygginga, og sambærilegar tryggingar ná einnig til Noregs á EES-grunni.

12. Fullyrðing: ESB krefjist þess að umsóknarríki afnemi eigið regluverk og taki upp allt kerfið áður en þjóðin hefur samþykkt aðild.
Hrekjandi staðreynd: Viðbrögð Bændasamtakanna við rýniskýrslu sýna sjálf að um var að ræða kröfur um undirbúning, stjórnsýslugetu og samningshæfni, ekki að Ísland yrði að afnema allt sitt kerfi áður en þjóðin segði já.

13. Fullyrðing: Rýniferlið sanni að ESB vilji neyða Ísland inn í CAP áður en neitt sé samið.
Hrekjandi staðreynd: Rýni er staðlað tæknilegt ferli í aðildarviðræðum, ekki sjálfstæður „uppgjafarsamningur“. Hún metur stöðu löggjafar, stjórnsýslu og samningsþarfa. Það er einfaldlega ekki það sama og pólitísk þvingun.

14. Fullyrðing: Aðild myndi afnema alla vernd gagnvart innflutningi landbúnaðarvara.
Hrekjandi staðreynd: Aðild að innri markaði breytir tollavernd gagnvart öðrum aðildarríkjum, en hún afnemur ekki allt verndarkerfi. ESB hefur sameiginlegan ytri tollmúr, sameiginlegar gæðareglur og markaðsúrræði innan CAP.

15. Fullyrðing: ESB sé andsnúið því að halda uppi búskap á jaðarsvæðum.
Hrekjandi staðreynd: Stefna ESB um landbúnað og dreifbýli er beinlínis hugsuð til að viðhalda lífvænleika slíkra svæða. Það er hægt að gagnrýna hvernig henni tekst til, en ekki að halda því fram að markmiðið sé hið gagnstæða.

16. Fullyrðing: Aðild myndi útiloka stuðning við dýravelferð, lífræna ræktun og séríslenskar gæðakröfur.
Hrekjandi staðreynd: CAP-áætlanir aðildarríkja ná yfir margvísleg úrræði um umhverfi, velferð og gæði. Slík markmið eru því ekki utan kerfisins heldur hluti af því.

17. Fullyrðing: ESB-regluverkið um dýraheilbrigði sé einhvers konar lágmarksregluverk sem veikti öryggi.
Hrekjandi staðreynd: Animal Health Law er víðtækt regluverk sem heimilar eftirlit, útrýmingaráætlanir og formlega sjúkdómalausa stöðu ríkja og svæða. Það er því rangt að lýsa því sem tómu lágmarkskerfi.

18. Fullyrðing: Aðild að ESB sé í eðli sínu ósamrýmanleg íslenskri byggða- og matvælastefnu.
Hrekjandi staðreynd: Þetta er pólitísk niðurstaða, ekki staðreynd sem leiðir sjálfkrafa af regluverkinu. CAP tekur bæði til fæðuöryggis, tekjustuðnings og dreifbýlisþróunar. Það sem skiptir máli er hvernig samið yrði og hvaða sérlausnir næðust.

19. Fullyrðing: Reynslan frá Finnlandi sýni að ESB hafi í reynd yfirgefið norðlægan landbúnað.
Hrekjandi staðreynd: Gögnin sýna hið gagnstæða. Finnland nýtur bæði CAP-stuðnings og sérstakrar norðursvæðaaðstoðar. Það er því ósanngjarnt að nota Finnland sem sönnun fyrir því að engar raunhæfar lausnir séu til innan ESB.

20. Fullyrðing: ESB sé nánast eingöngu ógn við íslenskan landbúnað en ekki vettvangur sem íslensk bændasamtök geti nýtt sér.
Hrekjandi staðreynd: Sú mynd er of einvíð. Evrópskir rammar um stuðning, byggðaþróun, matvælastaðla og heilbrigðisvarnir eru ekki sjálfkrafa andsnúnir norrænum eða eylandssértækum landbúnaði. Þvert á móti sýna norræn fordæmi að innan kerfisins er bæði svigrúm og samningshæfi, þótt auðvitað fylgi því árekstrar og hagsmunabarátta.

Niðurstaða

Það sem gerir þennan málflutning ekki bara umdeilanlegan heldur pólitískt varhugaverðan er að hann byggir ítrekað á sömu aðferð: að lýsa evrópskum ramma sem lokuðu kerfi þar sem engin sérstaða, engin undanþága, engin þjóðleg útfærsla og engin varnarlína sé möguleg. Þegar frumheimildir sýna að CAP gerir ráð fyrir landsáætlunum, að Finnland nýtur sérstaks stuðnings vegna norðlægra aðstæðna og að ESB- og EES-réttur heimili sérstakar salmonelluviðbótartryggingar fyrir Norðurlönd, verður æ erfiðara að líta á þessar fullyrðingar sem saklausa varúð. Þá fara þær fremur að líkjast hugmyndafræðilegri einangrunarstefnu: þeirri afstöðu að öruggast sé að halda sig utan allra sameiginlegra kerfa, gera lítið úr samningssvigrúmi, hafna fordæmum sem ganga ekki upp við fyrirframgefna niðurstöðu og teikna alþjóðlegt samstarf upp sem innbyggða ógn fremur en samningsvettvang. Sú afstaða má vera pólitísk skoðun. En þegar hún er studd með rangfærslum eða grófum einföldunum, þá er ekki lengur verið að verja hagsmuni með upplýstri gagnrýni heldur að þrengja umræðuna inn í varnarsinnaða sjálfeinangrun sem byggir fremur á ótta en staðreyndum.

Lokaorð

Þótt andstæðingar ESB leggi yfirleitt mesta áherslu á áhættuna, þá gætu einnig falist í aðild ákveðin fjárhagsleg tækifæri fyrir íslenska bændur. Innan CAP hafa bændur aðgang að beinum tekjustuðningi, greiðslum vegna erfiðra náttúrulegra aðstæðna, umhverfis og velferðartengdum stuðningi og ýmiss konar fjárfestingar og dreifbýlisúrræðum.
Framkvæmdastjórn ESB segir sjálf að beingreiðslur eigi að stuðla að tekjustöðugleika bænda, og opinber gögn frá Finnlandi sýna að þar er stuðningskerfið reist bæði á CAP greiðslum og innlendum viðbótarstuðningi.

Hlutlægt séð gæti fjárhagslegur ávinningur því falist í fleiri tekjustoðum en einni stöðugri stuðningsgreiðslu, sérstökum greiðslum til bænda á svæðum með náttúrulegar hömlur, stuðningi við unga bændur og við kynslóðaskipti, styrkjum sem tengjast lífrænni framleiðslu, dýravelferð, nýsköpun og uppbyggingu í dreifbýli.
Sænsk og evrópsk CAP gögn sýna að slík úrræði eru raunverulegur hluti kerfisins, ekki jaðarfyrirbæri.

Það breytir þó ekki því að aðild myndi líka fela í sér aðlögun, samkeppnisþrýsting og erfiða samninga um sérstöðu Íslands.
Hlutlaus niðurstaða er því ekki sú að ESB aðild væri sjálfkrafa hagkvæm eða sjálfkrafa skaðleg, heldur að hún gæti skapað bæði ný tækifæri og nýjar áskoranir.
Endanleg áhrif færu fyrst og fremst eftir samningsniðurstöðu Íslands og því hvernig íslensk stjórnvöld kysu að nýta það svigrúm sem CAP og innlend viðbótarkerfi bjóða upp á.

Heimildir

• Bændasamtökin / Bóndi: „Landbúnaður ekki tryggður í ESB-tillögu.“
• Bændasamtökin / Bóndi: „Rýniskýrsla ESB um íslenskan landbúnað – viðbrögð BÍ.“
• Framkvæmdastjórn ESB: „CAP Strategic Plans.“
• Framkvæmdastjórn ESB: „The common agricultural policy at a glance.“
• Framkvæmdastjórn ESB: „Key policy objectives of the CAP 2023–27.“
• Framkvæmdastjórn ESB: „Control of Salmonella.“
• Framkvæmdastjórn ESB: „Surveillance, eradication programmes and disease-free status.“
• Matvælastofnun Finnlands: „Requirements for special guarantees concerning Salmonella…“
• EFTA/EEA Lex: viðbótartryggingar vegna salmonellu fyrir Finnland og Svíþjóð.
• Jordbruksverket: „Disease-free status of Sweden.“<
• Framkvæmdastjórn ESB, Income support explained.
• Framkvæmdastjórn ESB, The common agricultural policy at a glance.
• Framkvæmdastjórn ESB, Approved 28 CAP Strategic Plans (2023–2027).
• Framkvæmdastjórn ESB, Common Agricultural Policy for 2023–2027: 28 CAP Strategic Plans at a glance.
• Framkvæmdastjórn ESB, At a glance: Sweden’s CAP Strategic Plan.
• Finnska landbúnaðarráðuneytið, Support for agriculture.
• Finnska landbúnaðarráðuneytið, Agricultural support.
• Finnska landbúnaðarráðuneytið, CAP of the EU.

Greinin er unnin með ChatGPT og staðreyndaprófuð.

Skoðað: 61

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.