Inngangur.

Á síðustu árum hefur eitt orð orðið sérstaklega áberandi í samfélagsumræðu á Vesturlöndum: „woke“, eða „vók“ eins og það er stundum kallað á íslensku. Það birtist í fjölmiðlum, í stjórnmálum, á vinnustöðum, í skólum og á samfélagsmiðlum. Sumir nota orðið sem hrós: að vera „vók“ sé að vera vakandi fyrir óréttlæti og taka manneskjur alvarlega. Aðrir nota orðið sem gagnrýni: „vók“ tákni of mikla pólitíska rétthugsun, ofuráherslu á sjálfsmynd og kröfur um að aðrir tali eða hugsi á ákveðinn hátt. Fjöldi fólks stendur hins vegar á milli og spyr einfaldlega: Hvað þýðir þetta eiginlega?

Ástæðan fyrir ruglingnum er sú að „woke“ er ekki tæknilegt hugtak með einni fastri skilgreiningu. Það er orð sem lifir í samfélagi, og slíkt orð breytist þegar það fer á milli hópa, landa og miðla.
Merkingin fer eftir samhengi og hún fer eftir því hver talar. Þess vegna er gagnlegt að gera tvennt í einu, annars vegar að rekja sögulegan uppruna orðsins og hins vegar að skýra hvaða félagslegu ferli gera það að umdeildu tákni í nútímanum og þá verður líka auðveldara að sjá hvar staðreyndir enda og pólitísk orðræða byrjar.

Þessi grein er skrifuð fyrir almenning. Markmiðið er ekki að sannfæra lesandann um eina „rétta“ afstöðu, heldur að útskýra hvað hugtakið hefur merkt og hvers vegna það vekur svona sterk viðbrögð.
Við förum í gegnum:
1: Uppruna og upprunalega merkingu.
2: Hvernig internet og samfélagsmiðlar breyttu dreifingu hugmynda.
3: Hvernig hugtakið varð meginstraumshugtak í Bandaríkjunum.
4: Hvernig það ferðaðist til Bretlands, Ástralíu og Norðurlanda.
5: Sérstöðu Íslands.
6: Rök og gagnrýni beggja hliða, með félagsfræðilegri skýringu á því hvers vegna ágreiningurinn verður svona grimmur.

1. Uppruni: Woke sem viðvörun og meðvitund

Orðið „woke“ er þátíð af ensku sögninni „to wake“. Í bókstaflegri merkingu merkir það einfaldlega að vakna. En eins og svo oft gerist í tungumáli verður bókstafleg merking stundum myndlíking. Að vera „vakandi“ getur þá þýtt að vera á varðbergi, að sjá það sem aðrir sjá ekki, eða að skilja að heimurinn er flóknari en hann lítur út fyrir að vera. Í afro‑amerískri ensku (AAVE) fékk „woke“ slíka merkingu: að vera vakandi fyrir óréttlæti, sérstaklega kynþáttamisrétti, og að vera ekki barnalegur gagnvart því hvernig vald, reglur og viðmið virka í raun.

Þessi notkun er ekki uppfinning síðustu ára. Hún á rætur að rekja til 20. aldar og birtist í menningu, tónlist og daglegu tali. Hugmyndin var í grunninn praktísk: í samfélagi þar sem kerfisbundin mismunun getur haft áhrif á menntun, atvinnu, húsnæði, samskipti við yfirvöld og jafnvel persónulegt öryggi, verður meðvitund um „reglurnar“ – bæði skrifaðar og óskrifaðar, sagðar eða ósagðar að mikilvægu sjálfsvarnarverkfæri. „Stay woke“ var því síður en svo bara slagorð, það var stundum áminning um að treysta ekki alltaf á yfirborð eða opinberar útskýringar. Þetta er sambærilegt við það þegar fólk segir: „Vertu á tánum“ eða „Láttu ekki blekkjast“.

Mikilvægur punktur!
í þessu upprunalega samhengi var „woke“ fyrst og fremst lýsandi orð. Það var ekki heildstæð hugmyndafræði með formlega stefnuskrá. Það var ekki „flokkur“. Það var ekki sameiginleg miðstýrð hreyfing. Það var orð sem lýsti stöðu meðvitundar: að sjá og skilja það sem þú upplifir – og tengja það við stærra samhengi.

2. Félagsfræðileg skýring: Hvernig „vakning“ verður að samfélagsfyrirbæri

Til að skilja hvernig svona orð verður að alþjóðlegum „heitum“, hugtaki, þarf að skilja hvernig félagsleg meðvitund breiðist út. Félagsfræðingar tala oft um að fólk upplifi samfélagið í gegnum tvö lög.
Fyrra lagið er persónuleg reynsla. þú upplifir atvik, samskipti og aðstæður.
Síðara lagið er kerfið. hvernig reglur, stofnanir, menning og efnahagslegur veruleiki móta líkurnar á því að ákveðin atvik gerast og hvernig fólk skýrir þau.

Þegar einstaklingur upplifir óréttlæti getur hann litið á það sem tilviljun: „Ég lenti á vondum yfirmanni“ eða „Ég fékk ekki tækifæri að þessu sinni“.
Þegar hann tengir reynsluna við mynstrið, til dæmis að ákveðnir hópar lendi oftar í sömu hindrunum verður upplifunin kerfisbundin í huga hans.
Þetta er ein tegund félagslegrar vakningar. Hún getur gerst hægt (með reynslu yfir tíma), eða hratt (með einum stórum viðburði eða skýru dæmi).

Svona ferli hefur gerst aftur og aftur í sögu samfélaga. í verkalýðsbaráttu, kvennabaráttu, réttindabaráttu minnihlutahópa, og jafnvel í umhverfismálum.
Hugtök verða stundum til eða verða vinsæl þegar samfélag þarf nýtt orð til að tala um nýjan skilning. Í þessu ljósi er „woke“ orð sem féll vel að þeirri þörf. það er stutt, myndrænt, auðskilið, og það gefur til kynna að einhver hafi „séð“ eitthvað sem áður var ósýnilegt.

En þegar orð verður tákn fyrir vakningu breytist hlutverk þess. Það verður líka merki um aðild. Sumir fara að nota það til að lýsa sjálfum sér („ég er woke“), aðrir til að lýsa öðrum („hann/hún er woke“), og enn aðrir til að gera grín að eða gagnrýna („þetta er woke bull“).
Það er einmitt á þessu stigi sem orð fer að verða umdeilt því það fer frá því að vera lýsing á meðvitund yfir í að vera tákn í menningarstríði, þar sem fólk notar það til að setja andstæðinga í flokka.

Þarna kemur einnig inn annað félagsfræðilegt atriði: þegar samfélag breytist hratt verður fólk óöruggara um viðmið.
Breytingar á tungumáli, siðum, vinnustaðamenningu eða skólastarfi geta virst smávægilegar fyrir suma en grundvallarlegar fyrir aðra. Þeir sem upplifa breytinguna sem framfarir tala oft um réttlæti og virðingu. Þeir sem upplifa hana sem ógn tala oft um frelsi, hefð, eða að eitthvað sé að „fara úr böndunum“. Í slíkum aðstæðum verða táknorð eins og „woke“ eldsneyti í hatursumræðu.

3. Internetið og samfélagsmiðlar: Hraðinn sem breytti orðinu

Í áratugi var „woke“ tiltölulega afmarkað hugtak utan ákveðinna menningarheima. Það breyttist ekki vegna þess að orðið sjálft breyttist, heldur vegna þess að dreifing upplýsinga breyttist. Internetið gerði tvennt í einu, það víkkaði samtalið og það hraðaði því. Áður voru hefðbundnir fjölmiðlar eins konar síur. Ritstjórnir, útgefendur og sjónvarpsstöðvar réðu hvaða sögur urðu stórar. Með samfélagsmiðlum fór almenningur að verða bæði vitni og miðill. Atburðir gátu verið teknir upp á síma og deilt á örfáum mínútum. Umræða sem áður hefði verið staðbundin gat orðið alþjóðleg samdægurs.

Þessi breyting hefur áhrif á félagslega vakningu. Þegar fólk sér myndband, les greinar eða vitnisburð sem brýtur upp gamla mynd af veruleikanum, getur það haft sterk áhrif á tilfinningar og viðhorf. Þetta getur aukið samkennd, reiði, ótta eða von. En það getur líka búið til skautun, sama myndband getur verið túlkað sem sönnun um kerfisbundið misrétti eða sem dæmi um einstakt atvik sem sé rangt túlkað.
Samfélagsmiðlar ýta oft undir sterkar tilfinningar vegna þess að þannig fær efni meira dreifingu. Þetta er ekki endilega hið „vonda“ eðli einstakra notenda, heldur virkni kerfa sem umbuna athygli.

Þegar „woke“ fór að birtast í þessari nýju fjölmiðlaveröld varð það bæði hraðar þekkt og hraðar umdeilt. Það varð líka einhvers konar stytting: í stað þess að ræða flókin félagsleg kerfi var stundum sagt: „þetta er woke“ eða „þetta er anti-woke“. Í orðinu sjálfu bjuggu þá margvíslegar hugsanir, sem annars hefðu þurft lengri útskýringu.

4. Bandaríkin: Þegar hugtakið verður meginstraumur

Bandaríkin voru jarðvegurinn þar sem hugtakið varð meginstraumur. Þótt „woke“ hafi lengi verið til í menningu svartra í Bandaríkjunum, jókst útbreiðsla þess verulega þegar umræða um kynþátt, lögregluvald og samfélagslegt misrétti varð sýnilegri og háværari á fyrsta áratug 21. aldar. Þá birtist hugtakið sífellt oftar í tengslum við hugmyndina um að vera „vakandi“ fyrir kerfisbundnum þáttum: ekki aðeins einstökum fordómum heldur heildstæðu mynstri.

Á þessu stigi fór hugtakið að breytast frá upprunalegu samhengi. Fólk sem var ekki hluti af þeim menningarheimi byrjaði að nota orðið – stundum með virðingu, stundum án þess að skilja upprunann til fulls.
Þegar slík aðlögun á sér stað verður oft togstreita, sumir upplifa að hugtakið sé „tekið“ og notað án samhengis en aðrir líta á það sem eðlilegan hluta af því að góð hugmynd verði almenn.

Samhliða útbreiðslunni fór „woke“ líka að tengjast stofnunum. Fyrirtæki fóru að tala um fjölbreytileika, jafnrétti og inngildingu; háskólar fóru að endurskoða tungumál, námskrár eða verklag; opinberar stofnanir fóru að setja reglur um áreitni, mismunun og viðmið um kurteisi í vinnuumhverfi. Sumar þessara breytinga voru raunverulegar og mælanlegar, nýjar stefnur, nýjar reglur, ný þjálfun. Aðrar voru táknrænar yfirlýsingar, merki, eða herferðir. Í báðum tilvikum varð hugtakið „woke“ stundum notað sem stytting yfir „þessa stefnu“.

Þetta er lykilatriði í því hvers vegna orðið varð umdeilt. Þegar orð tengist stofnanabreytingum verður það ekki lengur bara lýsing á persónulegri meðvitund. Þá getur það orðið tákn fyrir það sem fólk upplifir að hafi áhrif á líf sitt, reglur í skóla barnsins, leiðbeiningar á vinnustað, eða hvernig fjölmiðlar fjalla um mál. Þarna fara hagsmunir, gildi og sjálfsmynd saman og þá verður orð fljótt að skotmarki eða fána.

5. Bretland og Ástralía: Sömu straumar, öðruvísi saga

Þegar hugtakið ferðaðist út fyrir Bandaríkin fór það inn í samfélög með ólíka sögu og ólíkan félagslegan veruleika. Í Bretlandi tengdist umræðan meðal annars menningarlegum arfi, innflytjendamálum, stéttaskiptingu og umræðu um sögu heimsveldisins. Þar var „woke“ stundum notað til að lýsa endurmati á sögulegum táknum, hvernig talað er um nýlendutíma, hvaða minnisvarðar fá að standa, eða hvernig skólar og stofnanir tala um fortíðina. Fyrir suma var þetta nauðsynleg leiðrétting á sögulegri blindu. Fyrir aðra var þetta tilraun til að dæma fortíðina með nútíma mælikvarða og skapa sektarkennd.

Í Ástralíu fékk hugtakið líka sérstaka liti, meðal annars í tengslum við réttindi frumbyggja, þjóðernislega sjálfsmynd og umræðu um sátt og viðurkenningu. Þar geta táknrænar athafnir (til dæmis viðurkenning á því að athöfn fari fram á landi frumbyggja) verið túlkaðar af sumum sem mikilvægt skref í átt að virðingu og sátt, en af öðrum sem „tóm táknfræði“ eða sem dæmi um að stofnanir séu að sýna dyggð (virtue signalling) án þess að leysa raunveruleg vandamál. „Woke“ verður þá orð sem er notað til að flokka slík fyrirbæri, stundum án þess að viðkomandi fólk sé sammála um hvað er táknrænt og hvað er raunverulegt.

Sameiginlegt í þessum löndum er að hugtakið varð hluti af menningarlegri umræðu um viðmið, hvað má segja, hvernig á að tala um fólk, hvaða orð eru ásættanleg, og hvar liggja mörk tjáningarfrelsis annars vegar og virðingar eða verndar hins vegar. Þegar slík spurning verður fyrirferðamikil fer fólk gjarnan að leita að stuttu orði til að lýsa „hinu nýja“. Þar fellur „woke“ oft vel að hlutverkinu, sérstaklega vegna þess að orðið er sveigjanlegt, það getur merkt bæði „meðvitaður“ og „ofurmeðvitaður“. Þessi tvíræðni er eldsneyti í pólitískri umræðu.

6. Norðurlönd og Svíþjóð: Nýr orðaforði fyrir eldri stefnu

Á Norðurlöndum er mikilvægt að muna að jafnrétti og félagslegt öryggi hafa lengi verið hluti af opinberri stefnu. Þess vegna birtist „woke“ ekki alltaf sem algjör bylting í hugmyndum, heldur stundum sem innflutt orð sem notað var til að flokka umræðu sem þegar var til. Þetta á sérstaklega við í Svíþjóð, þar sem jafnréttismál, velferðarstefna og opinber umræða um mismunun og inngildingu hafa verið áberandi í langan tíma.

Þegar „woke“ kom inn í sænskt samhengi varð það stundum eins konar stytting yfir ákveðna tegund menningarlegrar stefnu eða orðræðu, áherslu á fjölbreytileika, á réttindi minnihlutahópa, og á að endurskoða orðnotkun og tákn. En vegna þess að samfélagsmiðlar tengja lönd saman, urðu líka til „innflutt“ átök. Sænsk umræða gat tekið upp bandaríska ramma, jafnvel þótt sænskar aðstæður væru allt aðrar.
Þetta er algengt, þegar fólk fær umræðuform tilbúið (t.d. „woke vs anti-woke“), er auðveldara að nota það heldur en að byggja nýtt form frá grunni.

Þetta getur haft kost og galla. Kosturinn er að fólk fær orð til að ræða mál og setja þau í samhengi. Gallinn er að umræðan getur orðið grófari og skautaðri, og fólk getur farið að „flytja inn“ ágreining sem passar ekki fullkomlega við eigið samfélag.
Þá getur sama hugtak skapað meiri ágreining en ef sama málefni væri rætt með staðbundnum orðaforða.

7. Ísland: Umræða sem á rætur lengra aftur en orðið sjálft

Íslenskt samhengi er sérstakt. Ísland er lítið samfélag þar sem umræðan er oft nánari, persónulegri og hraðari en í stórum löndum. Á sama tíma hefur Ísland lengi verið opið fyrir alþjóðlegum straumum, bæði í menningu og stjórnmálum. Þess vegna getur alþjóðleg orðræða borist hratt inn í íslenskt samtal, sérstaklega í gegnum samfélagsmiðla.

En Ísland er líka land þar sem jafnréttisbarátta og félagsleg vakning hefur verið áberandi í áratugi. Kvennaverkfallið 1975 er líklega skýrasta dæmið. Konur lögðu niður launuð og ólaunuð störf til að sýna fram á mikilvægi sitt og mótmæla launamisrétti og stöðu kvenna. Þótt enginn hafi notað orðið „woke“ þá var þetta í eðli sínu samfélagsleg vakning, samfélagið sá með eigin augum hvað gerist þegar vinna kvenna stöðvast, og umræðan um réttlæti fékk nýjan kraft.

Svipuð vakning hefur átt sér stað í fleiri málum: réttindi hinsegin fólks, umræða um kynbundið ofbeldi, réttindi fatlaðs fólks, og almennt um hvernig menntakerfi, vinnumarkaður og stofnanir bregðast við mismunandi stöðu fólks. Ísland hefur í alþjóðlegum samanburði oft verið framarlega í jafnréttismálum, og það hefur orðið hluti af þjóðarsjálfsmyndinni því við viljum líta á okkur sem samfélag sem setur jafnræði og mannréttindi í forgrunn.

Þegar „woke“ kom inn í íslenska umræðu kom það því ekki inn í tómarúm. Það kom inn í samfélag þar sem mörg atriði sem orðið var tengt við voru þegar til umræðu. Það sem breyttist var oftast orðaforðinn og tónninn. Í stað þess að tala um „jafnrétti“, „mannréttindi“ eða „virðingu“ fór fólk stundum að tala um „woke“. Orðið varð þá annaðhvort stutt lýsing á jákvæðri meðvitund eða stimplun á því sem viðkomandi vildi gagnrýna.

Þetta sést í því hvernig íslensk umræða getur skipt um gír þegar alþjóðlegar deilur færast inn í hugtök eins og „cancel culture“, „pólitísk rétthugsun“ og „woke“ verða hluti af íslensku samtali. Þá getur ágreiningur í Bandaríkjunum virkað eins og sniðmát sem fólk notar til að ræða íslensk mál, jafnvel þegar staðreyndir og stofnanir eru ólíkar.

8. Hvað er staðreynd og hvað er orðræða?

Til að ræða „woke“ af sanngirni er mikilvægt að aðgreina staðreyndir frá orðræðu.
Staðreyndir eru til dæmis: Orðið á sér sögulegan uppruna í afro‑amerískri ensku; notkun þess varð mun algengari á fyrsta áratug 21. aldar, stofnanir hafa í mörgum löndum sett eða styrkt stefnur um fjölbreytileika og jafnrétti; og hugtakið er notað bæði jákvætt og neikvætt.
Þetta er allt hægt að staðfesta.

Orðræða er hins vegar hvernig fólk túlkar þessa staðreynd. Sumir túlka stofnanabreytingar sem nauðsynlega leiðréttingu. Samfélagið sé að verða sanngjarnara og mannúðlegra. Aðrir túlka þær sem yfirgengilegar, samfélagið sé að þrengja að skoðunum og skapa óþarfa flækjur. Báðar túlkanir geta byggt á raunverulegum dæmum, en þær eru samt túlkanir, ekki staðreyndir í sjálfu sér. Þess vegna verða deilur oft heitar. Fólk er ekki alltaf að rífast um sama hlutinn. Það er stundum að rífast um mismunandi sýn á veruleikanum.

Þarna er líka ein algengasta gildran. Að nota „woke“ eins og það sé nákvæmt hugtak, eins og „bólusetning“ eða „vextir“. En það er það ekki. Það er regnhlífarorð sem getur staðið fyrir marga hluti allt frá virðingu í orðræðu, til stofnanastefnu, til menningarlegrar sjálfsmyndar. Þegar fólk notar regnhlífarorð án þess að skilgreina hvað það meinar, er auðvelt að misskilja túlkun þess hjá viðkomandi.

9. Rök þeirra sem styðja „woke“ sem jákvæða meðvitund

Ef við reynum að setja rök stuðningsmanna fram á sanngjarnan hátt, þá hljóma þau oft svona:

Í fyrsta lagi: Samfélög eru ekki sjálfkrafa sanngjörn. Söguleg mismunun skilur eftir sig arfleifð sem getur lifað lengi, jafnvel eftir að lög breytast. Þess vegna þarf meðvitund, mælingar og markvissar aðgerðir til að jafna tækifæri. Að vera „woke“ þýðir þá að taka þessi kerfi alvarlega og hlusta á reynslu fólks sem upplifir hindranir.

Í öðru lagi: Tungumál skiptir máli. Orð geta sært, útilokað eða skapað fordóma. Ef samfélag vill vera virðingarvert, er eðlilegt að endurskoða orðnotkun og viðmið. Þetta er ekki endilega „censúr“, heldur samfélagsleg kurteisi sem þróast með tímum.

Í þriðja lagi: Stofnanir hafa vald. Skólar, vinnustaðir og opinberar stofnanir móta líf fólks. Ef þessar stofnanir setja skýrari reglur gegn mismunun og áreitni, eða bjóða fræðslu um ómeðvitaða fordóma, getur það bætt líðan og tækifæri. Þó svo ekki allar aðgerðir séu fullkomnar, er stefna í átt að meiri sanngirni almennt jákvæð.

Í fjórða lagi: Margt sem er sjálfsagt í dag var einu sinni kallað „öfgakennt“. Kvenréttindi, borgararéttindi, réttindi samkynhneigðra. Allt þetta var umdeilt á sínum tíma. Stuðningsmenn benda á að gagnrýni á „woke“ geti stundum endurvakið gamla mótstöðu við framfarir, jafnvel þótt gagnrýnendur upplifi sig ekki þannig.

Í stuttu máli: fyrir stuðningsmenn er „woke“ orðið skilgreining á upphafinu, að vera vakandi fyrir meðvitund og siðferðilegri ábyrgð. Það er tilraun til að byggja samfélag þar sem fleiri fá virðingu og tækifæri.

10. Rök gagnrýnenda: Tjáningarfrelsi, vald og viðsnúningur í menningu

Ef við setjum rök gagnrýnenda fram á sanngjarnan hátt, þá hljóma þau oft svona:

Í fyrsta lagi: Þegar orðræða og viðmið eru lögð fram sem „rétt“ eða „röng“ getur það þrengt að opnum umræðum. Fólk getur orðið hrætt við að spyrja spurninga, gera mistök eða vera ósammála. Þetta getur leitt til sjálfsritskoðunar, ekki vegna laga, heldur vegna ótta við félagslegar afleiðingar. Gagnrýnendur telja að heilbrigt samfélag þurfi rými fyrir óþægilegar spurningar og ágreining.

Í öðru lagi: Stofnanabreytingar geta verið grófar og ómarkvissar. „Þjálfun“ eða „stefnur“ geta orðið að gátlista sem skapar pirring frekar en raunverulegar umbætur. Þegar fyrirtæki eða stofnanir setja upp táknrænar herferðir án þess að laga raunveruleg vandamál, upplifa sumir það sem yfirborðskennda sýndarmennku.

Í þriðja lagi: Ofuráhersla á hópaskiptingu getur aukið sundrung. Ef fólk er stöðugt hvatt til að skilgreina sig sem hluta af hópi (kynþáttur, kyn, kynhneigð o.s.frv.) getur það dregið úr sameiginlegri sjálfsmynd og samstöðu. Gagnrýnendur óttast að þetta leiði til nýrrar tegundar mismununar, þar sem fólk er metið út frá hópi frekar en einstaklingseinkennum.

Í fjórða lagi: Hugtakið „woke“ getur verið notað sem vopn í pólitík. Þegar stjórnmálamenn eða áhrifavaldar nota „woke“ til að hræða fólk eða vinna fylgi, getur umræðan orðið óheiðarleg. Þá er orðið stundum notað til að setja allt í einn pakka, frá eðlilegri kurteisi til öfgafullra hugmynda. Gagnrýnendur segja að þessi „pökkun“ geri umræðu ómögulega og ýti undir skautun.

Í stuttu máli: fyrir gagnrýnendur er „woke“ oft orð yfir menningu sem, að þeirra mati, þrýstir á að allir tali og hugsi á ákveðinn hátt og að stofnanir taki of mikið vald í því ferli.

11. Af hverju er svona erfitt að ræða þetta án þess að fólk reiðist?

Ástæðan er að stór hluti umræðunnar snýst ekki bara um staðreyndir heldur um gildi og sjálfsmynd. Þegar fólk finnur að gildin þeirra eru undir gagnrýni, fer það í varnarstöðu. Stuðningsmenn „woke“ upplifa stundum að gagnrýni sé í raun afneitun á reynslu minnihlutahópa. Gagnrýnendur upplifa stundum að stuðningur við „woke“ sé í raun tilraun til að þagga niður í þeim eða gera þá að „vondum“ aðilum.

Þá bætist við að fólk notar orðið sjálft með mismunandi merkingu. Einn notar „woke“ og meinar „virðing og sanngirni“. Annar heyrir „woke“ og meinar „pólitísk rétthugsun og félagsleg refsing“. Þeir eru þá ekki að ræða sama hlutinn, þó þeir noti sama orð. Þetta er klassísk uppskrift að misskilningi.

Síðan eru samfélagsmiðlar eins og bensín á eld. Þar er umbun fyrir stuttar setningar, sterkar tilfinningar og skýrar andstæður. „Woke“ er fullkomið orð í slíku umhverfi, stutt, hlaðið og sveigjanlegt. Það er hægt að nota það sem hrós eða niðrandi stimpil. Það er líka hægt að nota það án þess að útskýra nákvæmlega hvað maður á við og það gerir það auðveldara að safna fylgi, en erfiðara að ná sameiginlegum skilningi.

12. Niðurstaða: Hvað er skynsamlegt að taka með sér?

Ef við drögum saman það sem við höfum farið yfir, þá má segja að „woke“ sé best skilgreint sem orð sem hefur gengið í gegnum þrjú stig.

Fyrsta stigið: menningarlegt orð yfir meðvitund og viðvörun, sérstaklega í samhengi kynþáttamisréttis í Bandaríkjunum.

Annað stigið: meginstraumshugtak sem tengist breiðari samfélagslegri meðvitund um mismunun, vald og stofnanir sem verður hluti af stefnum og umræðu.

Þriðja stigið: pólitískt tákn og skotmark, þar sem orðið er notað bæði sem hrós og sem gagnrýni og þar sem merkingin fer sífellt meira eftir því hver talar.

Íslenskt samhengi sýnir líka að hugtök geta verið innflutt án þess að innihaldið sé algjörlega nýtt. Ísland hafði lengi rætt jafnrétti og mannréttindi. En með alþjóðlegum samfélagsmiðlum kom nýr orðaforði og nýtt umræðuform. Það getur bætt umræðuna (með nýjum sjónarhornum og meiri sýnileika), en getur líka gert hana erfiðari (með innfluttum ágreiningi og skautun).

Það sem skiptir mestu máli, ef markmiðið er upplýst umræða, er að spyrja: „Hvað meinarðu nákvæmlega þegar þú segir woke?“ Er verið að tala um virðingu í orðræðu? Um stofnanastefnu? Um pólitísk slagorð? Um öfgakennd dæmi á samfélagsmiðlum? Þegar fólk skilgreinir merkinguna minnkar misskilningurinn, og þá verður auðveldara að ræða það sem raunverulega skiptir máli: hvaða breytingar viljum við, hvaða mörk eru sanngjörn, og hvernig getum við haldið bæði virðingu og frelsi í samfélagi sem er síbreytilegt.

Í lokin er kannski skynsamlegast að muna: „woke“ er ekki bara orð. Það er spegilmynd samfélags í breytingum og speglar því líka áhyggjur, vonir og togstreitu samtímans.

13. Dæmi til að skilja umræðuna í framkvæmd (án þess að taka afstöðu)

Það er oft auðveldara að skilja „woke“ þegar maður sér hvernig orðið er notað í raunverulegum deilum. Hér eru nokkur algeng mynstur, lýst á hlutlausan hátt, án þess að fullyrða að annað sjónarmiðið sé „rétt“:

• Vinnustaðir og mannauðsmál: Vinnustaður setur nýjar leiðbeiningar um orðalag, áreitni eða fjölbreytileika. Stuðningsmenn segja að slíkt bæti öryggi og jafnræði og geri vinnuumhverfið faglegra. Gagnrýnendur segja að þetta geti orðið stíft, pappírsvætt og dragi úr frjálsu samtali. Í sumum tilfellum er gagnrýnin byggð á slæmri framkvæmd (t.d. illa hönnuð fræðsla), í öðrum tilfellum snýst hún um grundvallarviðhorf, hvort vinnustaður eigi að móta menningu með skýrum reglum eða treysta á óformleg viðmið.

• Menntakerfi og skólar: Skólar geta endurskoðað námskrár, lesefni eða reglur um samskipti og einelti. Stuðningsmenn segja að slíkt sé nauðsynlegt til að tryggja að enginn hópur sé ósýnilegur eða niðurlægður. Gagnrýnendur óttast stundum að pólitík hafi of mikil áhrif á námsefni eða að nemendur verði hvattir til „rétttrar“ skoðunar frekar en gagnrýninnar hugsunar. Í reynd getur vandinn líka verið að umræðan verður of almenn: fólk rífst um „woke skóla“ án þess að ræða nákvæmlega hvaða reglur eða hvaða kennsluhættir séu til umræðu.

• Menning og afþreying: Þegar kvikmyndir, bækur eða sjónvarp sýna fjölbreyttari persónur, eða endurtúlka eldri sögur, geta sumir lýst því sem „woke“. Stuðningsmenn segja að þetta endurspegli raunveruleikann betur og auki rými fyrir fleiri sögur. Gagnrýnendur segja að stundum sé þetta gert á ótrúverðugan eða yfirborðskenndan hátt, og að gæði verksins bíði hnekki. Þarna er gagnlegt að greina á milli tveggja spurninga: (a) hvort fjölbreytileiki sé í sjálfu sér góður og (b) hvort hann sé gerður vel eða illa í tilteknu verki.

14. Þegar „woke“ er notað sem stimpill: algeng rökvillugildra

Eitt af því sem gerir umræðuna erfiða er að „woke“ er oft notað sem stimpill. Stimpill er orð sem er sett á hugmynd eða manneskju til að gera hana auðveldari að afgreiða án ítarlegrar röksemdafærslu. Þetta getur gerst í báðar áttir: stundum er einhver stimplaður sem „woke“ til að gera lítið úr honum; stundum er einhver stimplaður sem „fordómafullur“ eða „óupplýstur“ til að gera lítið úr honum. Í báðum tilfellum minnkar líkurnar á að fólk skilji hvert annað.

Til að halda umræðu upplýstri er gagnlegt að spyrja þrjár spurningar þegar einhver notar orðið „woke“:

1) Um hvað er verið að tala nákvæmlega? Er það stefna, orðalag, tiltekið atvik, eða almennt viðhorf?
2) Hver eru markmiðin? Er verið að reyna að minnka mismunun, bæta samskipti, eða er verið að sýna táknræna afstöðu?
3) Hvaða afleiðingar eru til staðar? Virkar þetta í raun, eða skapar þetta ófyrirséð vandamál?

Þessar spurningar færa umræðuna frá tilfinningum yfir í greiningu.

15. Ísland: Hvernig umræðan hefur þróast síðustu 15–20 ár

Á Íslandi varð „woke“ ekki stórt orð á einum degi. Það kom smám saman inn í orðræðu, oft í gegnum samfélagsmiðla, íslenska pistla og umfjöllun um erlendar deilur. Þróunin má í grófum dráttum lýsa svona:

• Fyrri áfanginn (um 2005–2013): Umræða um jafnrétti og mannréttindi er til staðar, en rammarnir eru að mestu staðbundnir: jafnréttislög, kvennabarátta, hinsegin réttindi, umræða um ofbeldi og áreitni. Fólk notar sjaldan orð eins og „woke“ eða „cancel culture“; umræðan er oft í klassískum íslenskum hugtökum.

• Annar áfanginn (um 2013–2019): Samfélagsmiðlar verða áhrifameiri, íslensk umræða verður alþjóðlegri, og fólk byrjar að nota fleiri ensk hugtök sem styttingar. Umræða um sýnileika minnihlutahópa eykst. Á þessum tíma getur „woke“ stundum birst sem hálfgrín eða sem orð sem er notað um „amerískan“ tón í umræðu.

• Þriðji áfanginn (um 2020–2026): Hugtakið verður hluti af skautaðri umræðu, sérstaklega þegar alþjóðlegar deilur um menningu, tungumál, háskóla og fjölmiðla rata inn í íslenskt samtal. Fólk notar „woke“ bæði sem hrós og skammaryrði. Umræðan verður líka persónulegri því hún snertir vinnustaði, skóla og stofnanir, og þá verða til sterkari viðbrögð.

Sérstaða Íslands er að litlu samfélagi fylgir minni fjarlægð milli umræðu og afleiðinga. Þegar mál verður að „landsumræðu“ þekkja margir einhvern sem þekkir einhvern sem tengist málinu. Það getur gert umræðu bæði persónulegri og erfiðari: hún verður fljótt tengd heiðri, stöðu og samböndum.

16. Hagnýt „orðaskýring“: Fimm algengar merkingar sem fólk meinar oft

Til að minnka misskilning er gagnlegt að sjá að fólk meinar ekki alltaf það sama þegar það segir „woke“. Hér eru fimm algengar merkingar:

(1) Meðvitund um misrétti: „Woke“ sem hrós yfir manneskju sem hlustar, lærir og reynir að vera sanngjörn.
(2) Stofnanastefna: „Woke“ sem orð yfir fjölbreytileika- og jafnréttisstefnur, fræðslu, reglur og verklag á vinnustöðum/skólum.
(3) Menningarlegt tákn: „Woke“ sem orð yfir nýjar normbreytingar (t.d. nýtt orðalag, nýjar kröfur um framsetningu).
(4) Öfgadæmi: „Woke“ notað til að vísa til ýktra eða ósanngjarnra tilfella (t.d. þegar fólk er „dæmt“ fyrir mistök án sanngjarns ferlis).
(5) Pólitískt vopn: „Woke“ notað til að hræða, flokka andstæðinga eða vinna fylgi, oft án nákvæmrar skilgreiningar.

17. Lokaorð: Betri umræða byrjar á betri skilgreiningu

Hugtakið „woke“ er orðið svo sveigjanlegt að það getur vísað til ólíks veruleika fyrir ólíkt fólk. Þess vegna er skynsamlegt að nota það með varúð eða a.m.k. með skýringum. Þegar einhver segir „þetta er woke“ eru það ekki endanleg rök heludr er það merki um að við þurfum að spyrja nánar.

Á endanum snýst umræðan um stórar spurningar: Hvernig byggjum við sanngjarnt samfélag? Hvernig verndum við virðingu án þess að kæfa ágreining? Hvar liggja mörkin milli kurteisi og þöggunar, milli leiðréttingar og refsingar, milli framfara og menningarlegrar ofstýringar?

Svörin við þessum spurningum verða ekki fundin með einu orði. En með því að skilja sögu orðsins „woke“ og hvernig það varð að tákni, verður auðveldara að ræða efnið af meiri nákvæmni – og með minni hita.

18. Stutt yfirlit um dæmi frá USA, UK og Ástralíu – hvað er sameiginlegt og hvað er ólíkt?

USA: Í Bandaríkjunum verður umræðan oft skautuð vegna tveggja þátta: (a) langrar og sársaukafullrar sögu kynþáttaskiptingar sem enn hefur áhrif á efnahag, húsnæði og tengsl við yfirvöld, og (b) pólitísks kerfis sem ýtir undir „sigur eða tap“ hugsun. Þar verður „woke“ því stundum tákn fyrir víðtækar félagslegar breytingar – og andstaða við það verður jafnframt tákn fyrir mótstöðu við þessar breytingar. Í slíkum aðstæðum er auðvelt að sjá allt í tveimur litum, (svart/hvítt), jafnvel þegar raunveruleikinn er flóknari og fullur af litum.

UK: Í Bretlandi er stétt, menningararfur og heimsveldissaga oft meira í forgrunni. „Woke“ tengist þar ekki aðeins nútíma jafnræðisumræðu heldur líka endurmati á sögu og táknum, hvernig skólabækur tala um fortíðina, hvaða persónur eru hylltar, og hvernig stofnanir bregðast við gagnrýni á gamla arfleifð. Deilurnar snúast þá oft um spurninguna: Hvernig getum við lært af fortíðinni án þess að ræða hana með einföldum dómum?

Ástralía: Í Ástralíu litast umræðan oft af sambandi við frumbyggja og spurningum um viðurkenningu, sátt og réttindi. „Woke“ er þar stundum notað um táknrænar aðgerðir eins og viðurkenningar á landi eða breytingar á stofnanahefðum. Stuðningsmenn sjá þetta sem nauðsynlega viðurkenningu á sögulegri ranglæti; gagnrýnendur óttast að táknræn skref leysi ekki efnisleg vandamál, og að umræðan verði að sýndarmennku.

Sameiginlegt í öllum þessum löndum er að „woke“ verður oft stutt orð yfir miklu stærri spurningar: Hver fær rödd? Hver fær virðingu? Hvernig á samfélag að bregðast við mismunandi reynslu? Og hvaða hlutverk eiga stofnanir að hafa í því ferli?

19. Hagnýtur „lágmarkssáttmáli“ fyrir umræðu

Ef markmiðið er að ræða þetta af yfirvegun má reyna að halda í eftirfarandi lágmarkssáttmála, punktar sem fólk með ólíkar skoðanir getur oft samþykkt:

• Óréttlæti og mismunun hafa til verið og geta enn verið til staðar, jafnvel þótt lög séu formlega jöfn.
• Tjáningarfrelsi skiptir máli, en það er ekki sama og að vera laus við gagnrýni eða félagslegar afleiðingar.
• Stofnanir geta bæði bætt og skaðað, góðar reglur geta verndað fólk, slæmar reglur geta skapað ótta og ósanngirni.
• Einstaklingsbundin virðing og kurteisi er gagnleg, en of stíf „rétt orð“ stjórnun getur orðið andsnúin.
• Öfgadæmi sanna ekki heildarmynd, en þau geta samt bent á veikleika í kerfum sem þarf að laga.

Þegar fólk getur samþykkt þessi grunnatriði verður auðveldara að ræða raunverulegar lausnir: hvað virkar, hvað virkar ekki, og hvernig við höldum jafnvægi.

20. Niðurlag í einni setningu

Ef þú þarft að útskýra „woke“ í einni setningu, þá er þessi lýsing oft sanngjörn: „Woke“ byrjaði sem orð yfir meðvitaða vakningu gagnvart misrétti, en varð með tímanum alþjóðlegt tákn sem fólk notar bæði til að lýsa framförum, viðhorfum og til að gagnrýna menningarlega og stofnanalega þróun.

Að lokum: Ef við viljum minni skautun og meiri skynsemi, þurfum við minna af stimplum og meira af skilgreiningum. Orð geta hjálpað okkur að sjá heiminn skýrar en þau geta líka gert okkur blind ef við notum þau sem vopn.

Heimildir og tenglar

• Merriam-Webster – skilgreining á “woke”

• Merriam-Webster – uppruni og þróun hugtaksins

• Pew Research Center – staðreyndir og gögn um Black Lives Matter

• World Economic Forum – um jafnrétti kynjanna og stöðu Íslands

Skoðað: 145