Var eitthvað baktjaldamakk? Það sem heimildirnar sýna um Björn, Eirík, Halldór og Davíð

Umræðan um stjórnarmyndunina 1995 hefur lifnað á ný eftir að Jón Baldvin Hannibalsson skrifaði að sér hefði á sínum tíma borist til eyrna að Björn Bjarnason hefði setið í leynilegum stjórnarmyndunarviðræðum með Halldóri Ásgrímssyni. Björn hefur hafnað því afdráttarlaust og sagt að ekki sé sama hvernig farið sé með staðreyndir. Spurningin er því ekki hvort menn hafi skiptst á hörðum orðum árið 2026, heldur hvað eldri heimildir sýna í raun.

Þegar heimildirnar eru lagðar saman blasir við skýr en ekki einföld mynd: það eru sterk gögn fyrir því að óformleg og trúnaðarsöm bakviðtjaldasamskipti hafi átt sér stað í aðdraganda stjórnarmyndunarinnar 1995. Hins vegar eru ekki sömu sterku gögn fyrir nákvæmlega þeirri fullyrðingu að Björn Bjarnason hafi sjálfur setið í leyniviðræðum með Halldóri Ásgrímssyni. Þar stendur enn orð gegn orði.

Sterkasta heimildin um aðkomu Björns er ekki frá pólitískum andstæðingi hans heldur frá Birni sjálfum. Í grein sinni frá 3. desember 2019 skrifar hann að hann og Guðmundur Bjarnason hafi hist um páskana 1995 til að ræða hvort flötur væri á stjórnarsamstarfi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Björn segir jafnframt að þegar ljóst varð að slíkur flötur væri fyrir hendi hafi málið farið „úr mínum höndum“ til Davíðs Oddssonar og Friðriks Sophussonar. Það er bein viðurkenning á því að hann hafi komið að óformlegri könnunarvinnu áður en stjórn var mynduð.

Þetta er ekki einangruð setning frá 2019. Í dagbókarfærslu 30. apríl 2013 skrifaði Björn einnig að hann og Guðmundur Bjarnason hefðu átt sinn þátt í að „skapa traust á milli forystumanna“ við stjórnarmyndunina 1995. Þessi orð eru varfærnari en í greininni frá 2019, en boðskapurinn er sá sami: Björn lýsir sér sjálfur sem þátttakanda í pólitískum undirbúningi að baki opinberu ferli stjórnarmyndunarinnar.

Þar með er eitt atriði orðið nokkuð skýrt. Það stenst illa að halda því fram að engin slík óformleg samskipti eða undirbúningsvinna hafi verið í gangi. Heimildir frá Birni sjálfum sýna hið gagnstæða. Hitt er annað mál að þessar heimildir staðfesta ekki sjálfkrafa að Björn hafi rætt beint við Halldór Ásgrímsson. Þær staðfesta fyrst og fremst samskipti hans við Guðmund Bjarnason og hlutverk hans við að undirbúa traust og samstarfsflöt.

Þar kemur að umdeildasta kjarna málsins. Jón Baldvin setti það fram í grein 15. mars 2026 að honum hefði borist til eyrna, meðan hann væri í opinberri heimsókn með kínverskum utanríkisráðherra, að Björn hefði setið í leynilegum stjórnarmyndunarviðræðum með Halldóri fyrir kosningar. Þetta er mikilvægt að lesa nákvæmlega: Jón Baldvin leggur þar ekki fram frumskjal, dagbókarfærslu eða beina játningu, heldur lýsir því sem honum var sagt eða hann taldi sig vita á þeim tíma. Fullyrðingin er því pólitískt þung, en heimildafræðilega veikari en beinar frumheimildir.

Afneitun Björns breytir þó ekki því sem aðrar eldri heimildir segja um aðkomu annarra lykilmanna. Um Eirík Tómasson liggur fyrir afar mikilvæg heimild frá árslokum 2006: þar var haft eftir Halldóri Ásgrímssyni að Eiríkur hefði haft milligöngu um það að hann og Davíð Oddsson fóru að ræða myndun ríkisstjórnar árið 1995. Þetta er skýr og opinber lýsing frá einum af lykilaðilunum sjálfum á því að samskipti hafi farið af stað í gegnum milligöngumann áður en stjórnin var formlega mynduð.

Þessi heimild er verulega mikilvæg vegna þess að hún staðfestir að viðkvæm könnun á samstarfi fór fram utan formlegra viðræðna. Þar með er það ekki lengur spurning um það hvort eitthvað baktjaldasamskiptaferli hafi verið til staðar, heldur hverjir tóku þátt í hvaða hluta þess. Halldór segir með öðrum orðum að Eiríkur hafi opnað eða auðveldað samskiptarás milli sín og Davíðs. Það eitt og sér fellur vel undir það sem flestir myndu kalla bakviðtjaldavinnu, þó menn geti deilt um hvort orðið „leynimakk“ sé rétt eða gildishlaðið.

Samanlagt gefa heimildirnar því til kynna tvö samhliða ferli. Annars vegar var Björn Bjarnason í samskiptum við Guðmund Bjarnason og vann að því að kanna samstarfsgrundvöll og skapa traust. Hins vegar var Eiríkur Tómasson milligöngumaður milli Halldórs Ásgrímssonar og Davíðs Oddssonar. Þessi mynd er flóknari en einföld ásökun um einn leynifund milli tveggja manna, en hún er líka alvarlegri fyrir þá sem vilja halda því fram að ekkert óformlegt hafi átt sér stað.

Það sem er ekki sannað með þeim opinberu heimildum sem liggja fyrir hér er hins vegar nákvæm fullyrðing Jóns Baldvins um að Björn hafi sjálfur átt leyniviðræður við Halldór. Þar vantar sjálfstæða staðfestingu frá frumheimild sem tengir þá tvo menn beint saman í slíkum viðræðum. Að því leyti hefur Björn rétt fyrir sér þegar hann hafnar því að þeirri sögu hafi verið sönnuð stoð. En það er jafnframt of einfalt fyrir hann eða stuðningsmenn hans að láta eins og öll umræða um baktjaldasamskipti sé uppspuni, því eigin skrif hans og frásögn Halldórs um Eirík og Davíð sýna að slíkt ferli var sannarlega til staðar.

Þess vegna er sanngjarnasta niðurstaðan þessi: já, það voru óformleg, trúnaðarsöm og pólitískt viðkvæm baktjaldasamskipti í gangi við stjórnarmyndunina 1995. Það er staðfest af fleiri en einni heimild. Nei, ekki er staðfest með sömu vissu að Björn Bjarnason hafi sjálfur setið í leyniviðræðum með Halldóri Ásgrímssyni. Um það liggur ekki fyrir jafn skýr frumheimild. En að draga þá ályktun af því að öll saga um leynilegan undirbúning sé ósönn stenst einfaldlega ekki. Heimildirnar segja annað.

Í stuttu máli: Jón Baldvin kann að hafa gengið lengra í orðalagi en núverandi opinber gögn leyfa. Björn kann að hafa rétt fyrir sér um að ein tiltekin fullyrðing um hann sé ósönnuð. En ef deilan er skoðuð í heild sýna heimildir að undir yfirborðinu var raunveruleg pólitísk tengivinna í gangi milli manna sem síðar komu að stjórnarmynduninni. Það er ekki goðsögn. Það er heimildabundin saga.

Heimildaskrá í tímaröð

1. 31. desember 2006 – Eiríkur Tómasson hafði milligöngu um myndun stjórnar árið 1995, Vísir.

2. 30. apríl 2013 – Dagbók: apríl 2013, Björn Bjarnason.

3. 3. desember 2019 – Skráning á viðkvæmu efni – ævisaga Halldórs, Björn Bjarnason.

15. mars 2026 – Arfleifð Davíðs, Jón Baldvin Hannibalsson, Vísir.

Greinin er skrifuð með aðstoð ChatGPT 5.4 Thinking

Skoðað: 75

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.