Sunnudagshugvekja: Þegar fólk neitar að hlusta

Við ætlum að endurvekja sunnudagshugvekjuna hjá okkur sem þýðir að á sunnudögum verður aðeins gefin út ein grein sem súmmar upp eitthvað ákveðið málefni og er því ætlað að fá fólk til að staldra aðeins við í öllu stressinu, annríkinu og lesa af yfirvegun með gagnrínum hætti á þá hluti sem greinin fjallar um.  Ekki er heldur úr vegi að taka það fram að þessum pistlum er í framtíðinni líka ætlað til þess að fólk taki fram spegilinn sem er notaður til sjálfsskoðunar, þurki af honum rykið, horfi í augun á sjálfu sér og spyrji sig hvað í því efni sem það les geti mögulega átt við það sjálft.
En það eru alltaf til einstaklingar sem kjósa að horfa aldrei í þann spegil.

Sunnudagshugvekja!

Það er orðið algengt í umræðum á samfélagsmiðlum að fólk hlusti ekki lengur á rök, staðreyndir eða sannanir. Alveg sama hvað er lagt fram, sama hvaða gögn eru týnd til eða hvaða heimildir eru bornar undir það, þá kemur oft sama svarið, neitun, reiði eða hávaði.

Þetta sést víða í íslenskri umræðu. Það sést í deilum um ESB. Það sést í umræðunni um kvótakerfið. Það sést í umræðum um velferðarkerfið, skatta, innflytjendamál og margt fleira. Fólk skiptir sér í fylkingar og hagar sér eins og það séu bara tveir kostir, annaðhvort ertu algjörlega með eða algjörlega á móti. Það má ekki ræða mál af rósemi. Það má ekki viðurkenna að eitthvað geti verið flóknara en slagorð á samfélagsmiðlum.

Þetta er einn stærsti gallinn í umræðu samtímans.

Í stað þess að spyrja: „Er eitthvað til í þessu?“ spyr sumt fólk bara: „Hverri hliðinni ert þú á?“
Og ef svarið er ekki nákvæmlega það sem það fólk vill heyra, þá ertu strax settur í óvinahóp. Þú ert sagður vera að ljúga, blekkja, hræða fólk eða vinna fyrir einhvern annan.
Umræðan hættir þá að snúast um efnið sjálft og fer að snúast um liðsskiptingu.

Þetta sést mjög vel í umræðunni um ESB. Þar virðist sumt fólk líta svo á að það sé ekki lengur hægt að ræða málið á eðlilegan hátt. Ef einhver bendir á mögulegan ávinning af viðræðum, þá er hann strax sakaður um að vilja “selja landið”. Ef einhver bendir á áhættu eða vandamál, þá er hann sakaður um hræðsluáróður eða þröngsýni. Í stað þess að ræða staðreyndir, kostnað, möguleika og áhrif, þá festist umræðan í upphrópunum.

Þetta er ekki merki um heilbrigða umræðu. Þetta er merki um að margir hafi engan áhuga á umræðu nema hún leiði til þeirrar niðurstöðu sem þeir höfðu ákveðið fyrirfram.

Sama má segja um kvótakerfið. Þar er líka allt of algengt að fólk tali eins og aðeins séu tveir möguleikar. Annaðhvort er kerfið fullkomið og hver gagnrýni á það er bara öfund. Eða kerfið er algjör spilling og allir sem verja eitthvað í því eru vondir menn. En raunveruleikinn er auðvitað flóknari. Það er hægt að viðurkenna að kerfið hafi skapað hagkvæmni á sumum sviðum og samt gagnrýna það fyrir óréttlæti eða samþjöppun valds. Það er hægt að ræða bæði kosti og galla. En á samfélagsmiðlum virðist slíkt oft vera bannað.

Þar á allt að vera svart eða hvítt.
Enginn grár litur.
Engin millileið.
Engin blæbrigði.

Og þar byrjar umræðan að rotna.

Þegar fólk hagar sér svona er það oft að reyna að láta líta út eins og það sé sterkt og staðfast. Það talar eins og það sé hetjudáð að víkja aldrei, viðurkenna aldrei neitt og hafna öllum mótrökum.
En það er ekki styrkur.
Það er mjög oft bara þrjóska.

Og ekki bara venjuleg þrjóska, heldur barnaleg þrjóska.

Börn haga sér stundum svona. Þau ákveða eitthvað og það er alveg sama hvað er sagt, þá ætla þau ekki að hlusta. Þau halda áfram þó þau sjái að þau hafi rangt fyrir sér. Fullorðið fólk ætti að vera komið aðeins lengra og vera orðið þroskaðra.
Það á að geta hlustað, hugsað og jafnvel sagt: „Já, kannski hafði ég ekki alveg rétt fyrir mér.“

Það er ekki veikleiki. Það er þroski.

En á samfélagsmiðlum virðist sumt fólk halda að það sé veikleiki að bakka, veikleiki að hugsa sig um og veikleiki að skipta um skoðun.
Þess vegna margfaldar það oft bara vitleysuna. Jafnvel þegar það fær staðreyndir beint í fangið. Jafnvel þegar heimildir eru skýrar. Jafnvel þegar það sér með eigin augum að það sem það sagði stenst ekki.

Þá er samt haldið áfram.

Af hverju?

Vegna þess að fyrir sumt fólk snýst umræðan ekki um að komast að hinu sanna.
Hún snýst um að tapa ekki andliti.
Það má ekki viðurkenna mistök.
Það má ekki gefa “hinum” það að hafa rétt fyrir sér.
Það má ekki sýna minnsta merki um efasemdir.
Og þegar fólk festist þar, þá hættir það að taka þátt í umræðu.
Þá er það eingöngu að verja sitt eigið stolt.

Þetta gerir fólk ótrúverðugt.

Það er nefnilega ekki svo að trúverðugleiki komi af því að hafa alltaf rétt fyrir sér. Enginn hefur það.
Trúverðugleiki kemur af því að sýna að maður sé heiðarlegur í umræðu.
Að maður sé tilbúinn að hlusta.
Að maður sé tilbúinn að leiðrétta sig.
Að maður sé tilbúinn að viðurkenna þegar eitthvað er flóknara en maður hélt fyrst.

Sá sem gerir það fær yfirleitt meiri virðingu en hinn sem stendur alltaf á öskrinu og afneitar öllum rökum, staðreyndum og gögnum.

Þess vegna er svona hegðun svo sjálfseyðileggjandi.
Fólk sem hafnar alltaf mótrökum, afgreiðir allar heimildir sem svik eða áróður, og svarar hverri leiðréttingu með meiri frekju, verður með tímanum fyrirsjáanlegt, ótrúbverðugt og ómarktækt.
Og þegar fólk verður svona fyrirsjáanlegt hættir annað fólk smám saman að bera virðingu fyrir því.

Það fer að hugsa: „Þessi manneskja mun aldrei hlusta, sama hvað maður segir.“ Þá deyr trúverðugleikinn á því og virðingin.

Í grunninn er þetta líka einfalt sálfræðilegt mynstur. Fólk sem hagar sér svona er oft ekki sérstaklega öruggt í sinni skoðun, þó það láti svo heldur þvert á móti. Mjög oft virðist þetta vera fólk sem þolir illa óvissu, þolir illa að sjá málin frá fleiri en einni hlið og þolir illa að viðurkenna að heimurinn sé ekki svona einfaldur. Það leitar í sterka liðsskiptingu af því hún gefur því öryggi. Það vill hafa skýra óvini og skýra bandamenn. Það vill ekki grá svæði, því þau krefjast meiri hugsunar og meira jafnvægis en líka meira sjálfstæðis í ákvarðanatöku og meiri rökhugsunar.

Þess vegna verður allt að verða svo ýkt.
Allt verður annaðhvort stórkostlegt eða hræðilegt.
Allt verður annaðhvort svik eða sigur.
Allt verður annaðhvort svart eða hvítt.

En svona hugsar ekki sterkt fólk.
Svona hugsar fólk sem er hrætt við flókin svör og flóknar útskýringar sem það ræður ekki við.

Það er alveg hægt að vera sannfærður og samt sanngjarn.
Það er alveg hægt að hafa sterka skoðun og samt hlusta.
Það er alveg hægt að vera ákveðinn og samt viðurkenna að mótaðilinn hafi rétt fyrir sér í einhverju.
Það er í raun merki um styrk.

Hitt er bara hávaði.

Og kannski er það versta við þessa þróun að sumir virðast halda að hávaðinn sjálfur sanni eitthvað.
Að það að vera frekur, þrjóskur og ósveigjanlegur sé sjálfkrafa merki um að maður hafi rétt fyrir sér.
En það er auðvitað ekki svo.
Hávaði er ekki sama og rök.
Frekja er ekki sama og staðreyndir.
Og þrjóska er ekki sama og heilindi.

Í lokin stendur þetta því eftir: Fólk sem neitar að hlusta á rök, staðreyndir og sannanir er ekki að sýna styrk. Það er að sýna vanþroska. Það er að sýna að það ræður illa við mótrök, illa við efasemdir og illa við flókinn veruleika.
Það felur það kannski á bak við stóryrði og ögrandi framkomu, en undir niðri lítur þetta oft út eins og það sem það er, ótti við að þurfa að hugsa upp á nýtt út frá staðreyndum og gögnum.

Og fólk sem hagar sér þannig á opinberum vettvangi ætti ekki að vera hissa þegar aðrir hætta að taka það alvarlega.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT en öll vinnsla og lokafrágangur texta er í höndum höfundar.

Skoðað: 57

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.