Skandall.is - Sunnudagshugvekja: Sumartími í Evrópu en umræðan á samfélagsmiðlum harðnar

Það er eins og dagurinn biðji mann um að staldra aðeins við, líta út um gluggann og huga að því sem við tökum annars sem gefnu.
Tímann, til dæmis.
Hvernig hann stjórnar deginum okkar, svefninum, birtunni og jafnvel líðaninni.
Og orðin.
Hvernig þau geta annaðhvort byggt brú á milli fólks eða dýpkað gjár sem fyrir eru.

Í dag er góð ástæða til að huga að hvoru tveggja.
Annars vegar um klukkuna sem færðist í nótt víða í Evrópu, og hins vegar um tóninn í umræðunni sem hefur harðnað svo mjög, ekki síst þegar rætt er um Evrópusambandið.
Þetta eru ólík mál á yfirborðinu.
En kannski eiga þau eitt sameiginlegt því þau minna okkur á að lífið verður sjaldnast betra þegar við förum of hratt, of hart eða of langt frá eðlilegum takti lífsins heldur keyrum okkur áfram í streitu til halda líkamanum gangandi í stöðugri adreanlín vímu.

Hraðinn í þjóðfélaginu á íslandi kallar á þetta því kröfurnar eru komnar út í öfgar. Það þarf að hlaupa hraðar, skila meiru á hverri mínútu, komast hraðar á milli staða og verði tafir á einhverjum tímapunkti þá ríkur streitustuðullinn upp úr öllu valdi og fólk hefur einfaldlega ekki stjórn á tilfiningum sínum, orðum eða gerðum.
Við komum nánar inn á það í seinni hlutanum hér að neðan.

Klukkan, birtan og daglegt líf

Í nótt færðist klukkan fram um eina klukkustund í flestum Evrópulöndum. Sumartími hófst sunnudaginn 29. mars 2026 víða um álfuna, en á Íslandi breyttist ekkert.
Ísland er áfram á GMT vetrartíma allt árið og notar ekki sumartíma.
Það eitt og sér kann að hljóma einfalt, en áhrifin á daglegt líf eru ekki alltaf einföld eins og minnst var á hér ofar.

Það hefur verið staðreynd frá upphafi tímatals að þegar sólin er hæst á lofti þá sé hún í hádegisstað og mörg örnefni á Íslandi, og í raun út um allan heim, bera nöfn sem ekkert þarf að deila um í því efni en þegar klukkur tóku við því hlutverki að mæla tíman var haldið í þetta fyrirkomulag.
Síðan breytist þetta allt.

Margir í Evrópu fagna því þegar klukkan færist fram.
Kvöldbirtan lengist samkvæmt klukkunni, dagurinn virðist opnast aðeins meira og vorið fær aukið vægi í hugum fólks.
En líkaminn spyr ekki alltaf klukkuna um leyfi.
Svefnsérfræðingar hafa bent á að slíkar klukkubreytingar geti raskað svefni og dægursveiflu, sérstaklega dagana í kringum breytinguna. Þess vegna hafa margir sérfræðingar talað fyrir föstum staðaltíma fremur en endurteknum klukkubreytingum.
Það hefur vakið upp talsverðar deilur í þeim löndum þar sem klukkunni er breytt vor og haust og ágreiningsefnið er það, hvort á að festa klukkuna á sumar eða vetrartíma.
Ening niðurstaða hefur náðst í könnunum virðist í flestum löndum vera sú skoðun ríkjandi að halda núverandi fyrirkomulagi.

Íslendingar sleppa vissulega við þann skyndilega hnykk sem fylgir því að færa klukkuna fram eða aftur. En hér er annað sem margir finna fyrir, að samfélagsklukkan og birtan eru ekki alltaf í góðu jafnvægi. Landið fylgir klukku sem gerir það að verkum að sólarhádegi er seinna en margir myndu ætla, og á dimmustu mánuðum ársins verða morgnarnir lengur dimmir en alla jafna.
Það þekkja margir úr eigin lífi, án þess að þurfa að segja það berum orðum.
Börn vakna í myrkri og fullorðnir hefja daginn áður en birtan nær inn í hann og stundum er eins og dagurinn byrji aðeins á eftir líkamanum.

Þegar fólk segir að Íslendingar séu fastir í vetrartíma á röngu tímabelti er það ekki alveg nákvæmt orðalag, en það lýsir þó raunverulegri upplifun, þar sem Ísland liggur landfræðilega að mestu leyti einu tímabelti vestar en GMT og er það skiljanleg lýsing á upplifun fólks.
Hún sprettur ekki úr sérvisku heldur úr daglegri reynslu.
Svefn, birta og andlegt jafnvægi tengjast.
Það vita flestir, hvort sem þeir lesa fræðigreinar eða einfaldlega finna það á sér yfir vetrarmánuðina.

Kannski er það þess vegna sem tímamál vekja meiri viðbrögð en margir halda. Þetta snýst ekki bara um tölustafi á skjá eða klukku á vegg. Þetta snýst um taktinn í samfélaginu. Hvenær við vöknum. Hvenær börn fara í skólann. Hvenær við komum heim. Hvenær kvöldið byrjar í raun og þar með snýst þetta líka um líðan fólks og andlega heilsu.

Það þarf ekki að tala um þetta með miklum tilfiningahita.
Það er fullkomlega eðlilegt að velta því fyrir sér hvort íslenski tíminn þjóni fólkinu eins vel og hann gæti gert. Það er líka eðlilegt að benda á að klukkubreytingar í Evrópu eru sjálfar umdeildar.
En undir öllu liggur einföld og mannleg spurning, hvernig skipuleggjum við tímann þannig að hann vinni með fólkinu, en ekki gegn því?

Þegar umræðan fer úr skorðum

Á sama tíma og klukkan breytist í Evrópu virðist annað sitja fast í okkar samfélagi en það er umræðan um Evrópusambandið.
Hún verður oft hörð, stundum óvenju hörð á samfélagsmiðlum. Þar virðist fólk iðulega ekki bara vera að ræða mál, heldur verja hópa, sjálfsmynd og heimssýn og þegar það gerist verður erfiðara að hlusta.

Þetta er ekki bundið við eitt mál eða eina þjóð.
Rannsóknir sýna að rangar eða villandi upplýsingar dreifast auðveldlega þegar þær falla að því sem fólk vill fyrirfram trúa, eða þegar þær vekja sterkar tilfinningar. Reiði, ótti og skörp skipting í „okkur“ og „hina“ geta hraðað þeirri þróun.
Þá hættir fólk að staldra við og spyrja: ,,Er þetta rétt?” og þá tekur næsta spurning yfir: ,,Styður þetta mína hlið?” En að lokum kemur fullyrðingin sem réttlætir allt: ,,Ég þarf engin gögn eða heimildir, ég veit að ég hef rétt fyrir mér”.

Í ESB-umræðunni sést þetta skýrt.
Þar eru oft settar fram mjög afdráttarlausar fullyrðingar, bæði með og á móti.
Lítið sem ekkert rými virðist stundum vera fyrir efasemdir, rökhugsun eða staðreyndir.
Sá sem bendir á flækjur er sagður linur.
Sá sem leiðréttir staðreyndir er sakaður um áróður.
Sá sem vill skoða fleiri en eina hlið málsins fær stundum á sig efasemdir úr báðum áttum.

Þetta er slæm þróun, ekki vegna þess að fólk megi ekki hafa sterkar skoðanir, heldur vegna þess að harkan étur upp samtalið sjálft.
Fólk má vera sammála eða ósammála um ESB af fullri alvöru.
Þetta er stórt mál sem snertir fullveldi, efnahag, viðskipti, auðlindir og framtíðarsýn landsins.
En ef umræðan verður þannig að staðreyndir skipta aðeins máli þegar þær henta eigin málstað, þá brenglast hún.
Og ef fólk hafnar upplýsingum einfaldlega vegna þess hver kemur með þær, þá verður erfitt að halda uppi nokkurri sameiginlegri umræðu.

Kannski er stærsta hættan ekki sú að við séum ósammála, heldur að við hættum að hlusta.
Samfélag þar sem hver hópur talar aðeins við sína eigin fylgjendur verður fljótt ,,Já” samfélag bergmálshellis þar sem aðrar skoðanir eru bannaðar.
Þar verða staðreyndir valkvæðar, mótrök óþægindi og kurteisi túlkuð sem veikleiki og þar með má ráðast persónulega á þann sem ekki fylgir hópnm.
En þannig byggjum við hvorki traust né lýðræðislega umræðu heldur ölum á sundrungu, sundurlyndi og vantrausti hvort á öðru.

Við þurfum ekki alltaf að lækka standardinn í sannfæringu.
En við gætum lækkað aðeins tóninn.
Við þurfum ekki að verða sammála um allt.
En við þurfum að viðurkenna að staðreyndir breytast ekki eftir því hvorum megin við borðið við sitjum.
Við þurfum líka að muna að sá sem er ósammála okkur er ekki sjálfkrafa óvinur okkar.

Og þá komum við aftur að tímabeltinu sem Ísland situr á, klukkutíma of langt til vesturs.
Skapsveiflum frónbúa, streitan, hraðinn og óþolinmæðin á löngum vinnudögum sem síðan bitnar á öllum í kringum það en til að fá útrás þá fara sumir á samfélagsmiðla eða í umsagnarkerfi fjölmiðla eða hvar svo sem hægt er að nefna og fær þar útrás fyrir gremju sína og tilfiningaflækjur sem naga það að innan.
Við sjáum ekki þessa hegðun hjá fólki sem býr í Norður Noregi þrátt fyrir að birtan yfir vetrartíman þar sé nánast engin.
Af hverju?
Kanski vegna þess að tímabeltið þar er á réttum stað og klukkan í takt við líkamsklukku almennings.
Hver veit?

En, kannski er það einmitt þar sem allt byrjar að róast?
Ekki í því að allir hugsi eins, heldur í því að fólk geti rætt stór mál án þess að frekjan og fyrirlitningin taki yfir.
Það væri ekki aðeins betra fyrir umræðuna um ESB og í raun alla umræðu í heild.
Það væri betra fyrir samfélagið allt.

Og rétt eins og með klukkuna er spurningin kannski þessi: hvernig stillum við okkur af þannig af, að daglegt líf, samtal og samvera verði aðeins bærilegri, aðeins skýrari og aðeins mannlegri?

Heimildir

Notast var við ChatGPT til að sækja upplýsingar, heimildir og tengla í þessa grein ásamt því að búta til myndina sem fylgir.

Skoðað: 14

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.