MYND: Þórólfur Júlían Dagsson.
Strandveiðar hafa á síðustu árum orðið eitt mest rædda málið í íslenskum sjávarútvegi. Fyrir marga sjómenn og sjávarbyggðir eru þær ekki bara fiskveiðikerfi heldur einnig mikilvægt byggðamál og leið til að tryggja aðgang almennings að auðlindinni. Samhliða umræðu um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur þó oft heyrst sú fullyrðing að strandveiðar myndu veikjast eða jafnvel hverfa ef Ísland gengi í ESB. Þegar kerfin eru skoðuð nánar kemur hins vegar í ljós að staðan er ekki svo einföld og í sumum tilfellum gæti þróunin jafnvel orðið öfug.
Til að meta þetta þarf fyrst að skoða hvernig strandveiðikerfið á Íslandi virkar í dag og síðan bera það saman við fiskveiðistefnu Evrópusambandsins.
Strandveiðikerfið á Íslandi
Strandveiðar voru settar á laggirnar árið 2009 sem sérstakt veiðikerfi utan hefðbundins kvótakerfis. Markmiðið var að tryggja smábátasjómönnum aðgang að fiskveiðum án þess að þurfa að kaupa eða leigja kvóta.
Kerfið hefur þó skýrar takmarkanir. Aðeins meirihlutaeigandi báts og skráður prókúruhafi má róa strandveiðibát. Þetta þýðir að ekki er hægt að reka strandveiðar með sama hætti og stærri útgerð þar sem skipstjórar og áhafnir eru ráðnir starfsmenn. Kerfið er því í eðli sínu ætlað einstaklingum sem eiga og stunda veiðarnar sjálfir.
Strandveiðar eru bundnar við mjög litla báta. Flestir bátarnir sem stunda þessar veiðar eru á bilinu 2 til 10 brúttótonn og yfirleitt með aðeins einn í áhöfn.
Veiðarnar eru nánast alfarið handfæraveiðar, þar sem fiskur er veiddur með handfærarúllum. Þetta þýðir að veiðarnar hafa mjög lítil áhrif á hafsbotn og umhverfi og brottkast er nánast ekkert.
Veiðunum er stýrt með dagatakmörkun. Strandveiðibátar mega veiða að hámarki 780 kíló af þorskígildi á dag. Veiðarnar fara fram fjóra daga í viku, yfirleitt frá maí til ágúst.
Sérstakur strandveiðipottur er síðan tekinn frá í heildarkvóta landsins. Undanfarin ár hefur hann verið um 10–12 þúsund tonn. Þegar sá pottur klárast lýkur strandveiðitímabilinu.
Strandveiðar í stærra samhengi
Þrátt fyrir mikla umræðu eru strandveiðar aðeins lítið brot af heildarveiðum Íslands. Þorskkvóti Íslands hefur á síðustu árum verið um 200–220 þúsund tonn á ári. Strandveiðar fá aðeins nokkur prósent af þeirri tölu.
Þetta þýðir að strandveiðikerfið hefur mikla félagslega og pólitíska þýðingu, en tiltölulega lítil áhrif á heildarstærð fiskveiðanna.
Fiskveiðistefna ESB
Ef Ísland gengi í Evrópusambandið myndu fiskveiðar falla undir sameiginlega fiskveiðistefnu sambandsins. Sú stefna byggir á nokkrum grundvallaratriðum.
Í fyrsta lagi er heildarafli fiskistofna ákveðinn sameiginlega á grundvelli vísindaráðgjafar. Í öðru lagi fá aðildarríkin ákveðin hlutföll af þessum afla. Í þriðja lagi ákveða ríkin sjálf hvernig þau skipta sínum kvóta innanlands.
Það þýðir að Evrópusambandið ákveður ekki hvort strandveiðar eru til eða ekki. Slíkar ákvarðanir eru í höndum einstakra ríkja.
Í raun hafa mörg ESB-ríki mjög svipaðar veiðar og strandveiðar á Íslandi.
Smábátaflokkurinn í Evrópu
Innan fiskveiðistefnu ESB er sérstakur flokkur sem kallast „small-scale coastal fisheries“. Þar falla undir bátar sem eru undir 12 metrum að lengd og nota óvirk veiðarfæri, til dæmis króka eða net.
Strandveiðibátar Íslands passa nánast fullkomlega inn í þennan flokk. Raunar eru þeir oft minni en sambærilegir bátar víða í Evrópu.
Á síðustu árum hefur Evrópusambandið auk þess lagt sífellt meiri áherslu á að styrkja þennan hluta fiskveiðiflotans. Ástæðurnar eru meðal annars umhverfissjónarmið, byggðastefna og atvinnudreifing.
Umhverfisáhrif og veiðiaðferðir
Handfæraveiðar eru almennt taldar ein umhverfisvænsta veiðiaðferð sem til er. Þær valda litlum skemmdum á botni, hafa lítið brottkast og eru mjög nákvæmar. Fiskurinn er oft einnig í betra ástandi þegar hann kemur að landi.
Þetta hefur orðið sífellt mikilvægara í fiskveiðistefnu Evrópusambandsins. Þar hefur verið lögð aukin áhersla á að veiðar með litlum umhverfisáhrifum fái aukið vægi.
Þetta þýðir að handfæraveiðar, eins og þær sem strandveiðar byggja á, falla mjög vel að þeirri þróun.
Fjárhagslegur stuðningur
Evrópusambandið rekur stóran sjávarútvegssjóð sem styrkir ýmis verkefni í fiskveiðum og sjávarbyggðum. Hluti af þeim stuðningi beinist sérstaklega að smábátum og vistvænum veiðum.
Slíkur stuðningur hefur til dæmis farið í:
- uppbyggingu hafna
- endurnýjun búnaðar
- öryggisbúnað smábáta
- þróun sjálfbærra veiðiaðferða.
Ef Ísland væri aðili að ESB gætu íslenskar sjávarbyggðir og smábátar fengið aðgang að slíkum fjármunum.
Skipting kvóta
Stærsta breytingin sem gæti orðið við aðild Íslands að ESB snýr ekki að strandveiðunum sjálfum heldur að heildarstjórnun fiskistofna.
Í dag ákveður Ísland sjálft heildarafla fiskistofna innan íslenskrar lögsögu. Innan Evrópusambandsins er þessi ákvörðun tekin í sameiningu milli aðildarríkja.
Hins vegar myndi Ísland enn ráða því hvernig íslenska kvótanum yrði skipt innanlands. Það þýðir að íslensk stjórnvöld gætu áfram ákveðið hversu stór hluti aflans færi til strandveiða.
Í raun er það pólitísk ákvörðun sem Ísland tekur sjálft.
Gæti hlutdeild strandveiða aukist?
Sumir sérfræðingar hafa bent á að innganga í Evrópusambandið gæti í raun skapað þrýsting til að auka hlut smábáta í fiskveiðum.
Ástæðan er sú að fiskveiðistefna ESB leggur aukna áherslu á að kvóti sé ekki eingöngu metinn út frá hagkvæmni heldur einnig út frá félagslegum og umhverfislegum þáttum.
Ríki geta til dæmis forgangsraðað kvóta til veiða sem hafa lítil umhverfisáhrif eða skapa mörg störf í strandbyggðum.
Strandveiðar uppfylla bæði þessi skilyrði.
Byggðastefna og sjávarbyggðir
Í mörgum Evrópulöndum eru smábátar taldir lykilþáttur í byggðastefnu. Þeir halda uppi atvinnu í litlum höfnum og skapa tekjur í samfélögum sem annars gætu átt erfitt með að halda velli.
Strandveiðar á Íslandi gegna svipuðu hlutverki. Þær gera sjómönnum kleift að starfa í heimabyggð með litlum bátum og tiltölulega litlum fjárfestingum.
Þess vegna gætu þær fallið vel að þeirri stefnu sem Evrópusambandið hefur mótað um þróun strandbyggða.
Hvað myndi líklega ekki breytast
Margar fullyrðingar sem heyrast í umræðunni eiga hins vegar lítið við rök að styðjast.
Ekkert í reglum Evrópusambandsins krefst þess að strandveiðar verði lagðar niður. Engar reglur banna handfæraveiðar. Og almennt eru strandveiðar innan 12 sjómílna frá landi verndaðar fyrir erlendum skipum.
Þetta þýðir að grunnuppbygging strandveiðikerfisins gæti í raun haldið sér.
Niðurstaða
Strandveiðar á Íslandi byggja á mjög litlum bátum, einföldum veiðarfærum og takmörkuðum veiðum yfir sumarmánuðina. Þær eru aðeins lítið brot af heildarveiðum landsins en hafa mikla þýðingu fyrir sjávarbyggðir og smábátasjómenn.
Þegar kerfið er borið saman við fiskveiðistefnu Evrópusambandsins kemur í ljós að það er í raun mjög samhæft við þá þróun sem þar hefur átt sér stað á síðustu árum. Áhersla á smábáta, vistvænar veiðar og atvinnu í strandbyggðum er orðin sífellt sterkari í Evrópu.
Það þýðir að innganga Íslands í Evrópusambandið myndi ekki sjálfkrafa veikja strandveiðar. Ef pólitískur vilji væri til staðar gæti hún jafnvel orðið tækifæri til að efla þær og auka hlut smábáta í íslenskum fiskveiðum til framtíðar.
Skoðað: 4
