Munurinn á launavísitölu og launaþróun á kjörum öryrkja

Það er stundum látið hljóma eins og ágreiningurinn um hækkun bóta öryrkja sé tæknilegt smáatriði. Það er rangt. Þetta snýst ekki um orðalag heldur peninga. Raunverulegan pening. Fyrir fólk sem lifir eingöngu á greiðslum frá Tryggingastofnun getur það skipt tugþúsundum á ári hvort bætur fylgja þrengra mati stjórnvalda á „launaþróun“ eða launavísitölu Hagstofunnar.

Samkvæmt opinberu frumvarpi sem lagt var fram á Alþingi sýnir samanburður síðasta áratugar að munurinn á hækkunum almannatrygginga og hækkun launavísitölu hafi verið um 1,7% á ári að meðaltali. Ef aðeins er horft á þau ár þegar launavísitalan var hærri en bótahækkanirnar, var munurinn 1,8%. Í sömu frumvarpsgögnum er skýrt tekið fram að launavísitalan nái betur til raunverulegrar launaþróunar, meðal annars vegna launaskriðs, en hitt fyrirkomulagið sem notað hefur verið við hækkun bóta.

Þetta er ekki fræðileg umræða. Fullur nýr örorkulífeyrir frá TR er nú 416.950 krónur á mánuði fyrir skatt. Ef viðkomandi fær einnig heimilisuppbót, er heildin 486.076 krónur á mánuði fyrir skatt. Þetta eru opinberar fjárhæðir. Þegar svo lágar tekjur dragast kerfisbundið aftur úr launaþróun samfélagsins, þá er verið að festa fólk í verri stöðu ár eftir ár.

Reiknum þetta beint. Ef bætur þess sem er eingöngu á TR hefðu hækkað eftir launavísitölu í stað þess að fylgja lakari viðmiðum, þá hefði einstaklingur með 416.950 krónur á mánuði fengið um 7.088 krónur meira á mánuði ef miðað er við 1,7% mun. Það gerir 85.058 krónur meira á ári. Ef miðað er við 1,8% mun hækkar þetta í 7.505 krónur á mánuði og 90.061 krónu á ári.

Fyrir þann sem er með heimilisuppbót og samtals 486.076 krónur á mánuði er myndin enn skýrari. Við 1,7% mun nemur tapið um 8.263 krónum á mánuði eða 99.160 krónum á ári. Við 1,8% er það um 8.749 krónur á mánuði eða 104.992 krónur á ári. Fyrir fólk með þessa tekjustöðu er þetta ekki smámunir. Þetta er matur, lyf, húsnæði, reikningar og einfaldlega möguleikinn á að lifa mánuðinn af með örlitlu minni þrengingum.

Taflan hér að neðan útskýrir þetta.

Það sem gerir þetta enn alvarlegra er að launavísitalan hefur ekki staðið í stað. Hagstofa Íslands birti í janúar 2026 að launavísitalan hefði hækkað um 7,0% á síðustu tólf mánuðum til desember 2025. Með öðrum orðum: almenn laun í landinu hafa hækkað, en TR-fólk hefur ekki sjálfkrafa fengið sömu tengingu við þá þróun. Kerfið hefur þannig leyft því að munurinn safnist upp.

Kjarni málsins er því einfaldur. Þegar stjórnvöld velja viðmið sem hækka bætur minna en laun hækka almennt, þá er niðurstaðan sú að öryrkjar dragast aftur úr. Það er ekki misskilningur. Það er ekki túlkunardeila. Það er mælanleg niðurstaða sem kemur fram í eigin gögnum Alþingis og opinberum fjárhæðum TR.

Þess vegna er rangt að tala um þetta eins og hér sé aðeins um bókhaldsatriði að ræða. Þetta er pólitísk ákvörðun með mjög raunverulegum afleiðingum. Hún getur þýtt 85 til 105 þúsund krónum minna á ári fyrir einstakling sem lifir eingöngu á TR, eftir því hvort heimilisuppbót er inni í myndinni. Fyrir tekjulægsta hóp samfélagsins er það stór upphæð. Og það segir allt sem segja þarf um hversu dýr þessi „smávægilegi“ munur hefur í raun verið.

Heimildaskrá

1. Alþingi, 157. löggjafarþing, frumvarp nr. 161/2025 um breytingar á almannatryggingum; þar kemur fram að munur á hækkun almannatrygginga og launavísitölu hafi verið 1,7% að meðaltali á ári og 1,8% þegar aðeins er horft á ár þar sem launavísitala var hærri.

2. Ísland.is / Tryggingastofnun, „Nýr örorkulífeyrir“; þar koma fram opinberar fjárhæðir fulls örorkulífeyris, 416.950 kr. án heimilisuppbótar og 486.076 kr. með heimilisuppbót.

3. Hagstofa Íslands, „Launavísitala er nær óbreytt í desember“, 22. janúar 2026; þar kemur fram að launavísitalan hafi hækkað um 7,0% á síðustu 12 mánuðum til desember 2025.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT.

Skoðað: 90

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.