Skandall.is - Hvað er „tvöfaldur lás“ í almannatryggingum?

Það hljómar flókið, en þetta er í raun mjög einföld regla:
Bætur eiga að hækka annaðhvort eins og laun eða eins og verðlag — eftir því hvort hækkar meira.

Þetta er kallað tvöfaldur lás vegna þess að það eru tvö viðmið sem passa upp á bætur:

launavísitala

verðlag (vísitala neysluverðs)

Hugmyndin er þessi:
Ef laun í landinu hækka meira en verðlag, þá eiga bætur að fylgja laununum.
Ef verðlag hækkar meira en laun, þá eiga bætur að fylgja verðlaginu.
Þannig á fólk á bótum ekki að sitja eftir þegar allt verður dýrara eða þegar laun hækka.

Tafla: gamla kerfið, nýja breytingin og hvað það þýðir

Atriði	Áður	Núna eftir breytingu	Hvað þetta þýðir í venjulegu máli
Hvað var horft á?	„Launaþróun“ og verðlag	Launavísitölu og verðlag	Nú er reglan skýrari og mælanlegri. (Alþingi)
Verðbólguvörn	Já	Já	Bætur eiga ekki að hækka minna en verðlag. (Alþingi)
Tvöfaldur lás	Var þegar til í lögunum	Er áfram í gildi	Það er ekki ný hugmynd, heldur ný og skýrari útfærsla. (Alþingi)
Er bæði lagt saman?	Nei	Nei	Það er ekki laun + verðlag. Það er valið það sem er hærra. (Alþingi)
Nýja breytingin	Óskýrara orðalag	Miðað við þróun frá 1. júní 2025 á launavísitölu	Nú er auðveldara að sjá nákvæmlega hvað á að reikna. (Alþingi)
Hvenær var þetta samþykkt?	—	19. mars 2026	Lögin tóku þegar gildi. (Alþingi)

Útskýrt eins og fyrir barni

Hugsaðu þér að þú eigir poka með peningum til að kaupa mat.
Svo gerast tveir hlutir:

annaðhvort hækkar verð í búðinni
eða fólk fær hærri laun

Reglan segir þá:
Pokinn þinn á að stækka nóg til að þú dragist ekki aftur úr.

Ef hlutirnir í búðinni verða miklu dýrari, þá þarf pokinn að stækka eftir því.
Ef laun allra hækka meira, þá þarf pokinn líka að stækka eftir því.
En það er bara notað annað viðmiðið í einu — það sem hjálpar meira.

Tvö mjög einföld dæmi

Dæmi 1:
Laun hækka um 5%.
Verðlag hækkar um 3%.
Þá hækka bætur um 5%.

Dæmi 2:
Laun hækka um 2%.
Verðlag hækkar um 6%.
Þá hækka bætur um 6%.

Af hverju var lögunum breytt?

Ástæðan var að orðið „launaþróun“ þótti ekki nógu skýrt. Nú stendur beint í lögunum að horfa skuli á launavísitölu, nánar tiltekið þróun hennar frá 1. júní 2025. Það á að gera kerfið einfaldara, skýrara og minna háð túlkun.

Í nefndaráliti meiri hlutans var líka sérstaklega tekið fram að breytingin ætti ekki að þýða tvöfalda hækkun sama ár. Hún á aðeins að tryggja að notuð sé sú vísitala sem gefur hærri hækkun hverju sinni.

Í einni setningu

Tvöfaldur lás í almannatryggingum þýðir að bætur eiga að fylgja annaðhvort launum eða verðlagi — eftir því hvort hækkar meira — svo fólk á bótum dragist ekki aftur úr.

Heimildaskrá

Alþingi. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (launavísitala). 161. mál, 157. löggjafarþing 2025–2026. Þar er skýrt hvernig tenging við launavísitölu er útfærð, hvers vegna miðað er við júní 2025 og hvernig verðlagsvörnin á að virka.
Alþingi. Nefndarálit meirihluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. 862. mál, 157. löggjafarþing 2025–2026. Þar er sérstaklega útskýrt að ekki sé um að ræða tvöfalda hækkun, heldur að stuðst sé við það viðmið sem gefur hærri hækkun hverju sinni.
Alþingi. Lög um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (launavísitala). Samþykkt á Alþingi 19. mars 2026. Endanlegur lagatexti þar sem „launaþróun“ er skipt út fyrir „þróun frá 1. júní 2025 á launavísitölu“.
Alþingi. Lög um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Grunnlögin sem 62. gr. breytingin byggir á.
Alþingi. Nefndarálit með frávísunartillögu um frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar. 937. mál, 157. löggjafarþing 2025–2026. Gagnlegt sem mótheimild um gagnrýni og ágreining í meðferð málsins.
Alþingi. Svar við fyrirspurn um útreikning launaþróunar samkvæmt 62. gr. laga um almannatryggingar. 154. löggjafarþing. Gagnleg bakgrunnsheimild um hvernig eldra orðalagið um „launaþróun“ var túlkað áður en nýja breytingin var samþykkt.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT.

Skoðað: 76

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.