ESB, strandveiðar og byggðirnar

Í umræðunni um ESB á Íslandi fer fókusinn oft á fullveldi, mynt og kvóta. Minna er rætt um hitt sem getur skipt litlar sjávarbyggðir miklu og það er hvernig ESB tengir saman byggðaþróun, strandbyggðir og smáar strandveiðar.
Í samheldnisstefnu ESB er sérstök áhersla á svæði sem búa við varanlega landfræðilega eða lýðfræðilega annmarka, þar á meðal eyjar og strjálbýl svæði. Það á vel við um Ísland, sem er bæði eyja í Norður-Atlantshafi og dreifbýlt jaðarsvæði með langar vegalengdir, smáa markaði og brothætta innviði.

Þegar horft er á strandveiðar í þessu samhengi skiptir mestu ekki aðeins hvað gerist á sjónum, heldur hvað gerist í kringum veiðarnar. Strandveiðar halda ekki bara uppi tekjum þeirra sem róa, heldur líka afleiddu atvinnulífi í höfnum og sjávarbyggðum: löndun, ísvinnslu, viðhaldi, veiðarfæraþjónustu, flutningum, smávinnslu, sölu, matvælaframleiðslu og ýmiss konar þjónustu sem fylgir því að fiskur berist reglulega að landi. Framkvæmdastjórn ESB segir beinlínis að smáar strandveiðar gegni lykilhlutverki í staðbundnum hagkerfum og séu oft fjölskyldurekinn atvinnuvegur sem tengist öðrum staðbundnum atvinnugreinum.

Þetta er mikilvægt fyrir litlar íslenskar byggðir vegna þess að þar eru afleiðustörfin oft ekki aukaatriði heldur hluti af sjálfri byggðafestunni. Höfnin þarf umsvif til að standa undir þjónustu. Þjónustan þarf viðskiptavini til að lifa. Vinnsla og flutningar þurfa stöðugt hráefni. Þegar strandveiðar styrkjast getur það því haft margföld áhrif út í samfélagið, jafnvel þótt hver einstakur bátur sé lítill. Í litlum byggðum getur ein virk löndunarkeðja skipt meira máli fyrir daglegt atvinnulíf en tölur um heildarafla gefa til kynna. Þetta er einmitt sú nálgun sem ESB virðist leggja til grundvallar þegar strandveiðar eru metnar sem samfélagsleg og efnahagsleg stoð, ekki bara framleiðslueining.

Fjármögnun og framkvæmd skipta þar líka máli. Í gegnum EMFAF-sjóðinn og FAMENET styður ESB verkefni sem eiga að efla sjálfbæran sjávarútveg og bláa hagkerfið, en líka staðbundna þróun undir stjórn heimamanna. FAMENET lýsir þessu sem „bottom-up“ nálgun þar sem íbúar, fyrirtæki og opinberir aðilar móta sjálfir hvernig þeir vilja bæta sitt svæði. Slík nálgun hentar sérstaklega vel þar sem afleiðustörf skipta miklu, vegna þess að hún getur beinst ekki aðeins að bátunum sjálfum heldur líka að hafnaraðstöðu, vinnslu, nýliðun, hæfniuppbyggingu, smáfyrirtækjum og annarri þjónustu sem gerir strandveiðarnar verðmætari fyrir samfélagið í heild.

Fyrir Ísland sem eyju í Norður-Atlantshafi er þetta sérstaklega athyglisvert. Hér eru fjarlægðir miklar, samgöngur dýrar og margar byggðir háðar því að margir þættir haldist virkir samtímis. Þess vegna geta afleiðustörfin í kringum strandveiðar vegið þyngra hér en á mörgum stærri og þéttbýlli mörkuðum. Ef strandveiðar styðja við löndun, vinnslu, viðhald, flutninga og staðbundna sölu, þá styrkja þær ekki aðeins sjávarútveginn sjálfan heldur líka félagslega og efnahagslega seiglu byggðarinnar. Það er líklega stærsta samlegðaráhrifin sem lesa má út úr stefnum ESB á þessu sviði.

Það þarf þó að halda fyrirvara til haga. Stefnurnar og sjóðirnir skapa svigrúm og tækifæri, en tryggja ekki sjálfvirkan ávinning. Áhrifin myndu ráðast af því hvernig Ísland nýtti slíkan ramma, hvaða verkefni fengju forgang og hvort áherslan yrði í reynd lögð á að styrkja líka afleiddu störfin í kringum strandveiðarnar, en ekki aðeins veiðarnar sjálfar. Hlutlaus niðurstaða er því þessi: Helsti mögulegi ávinningurinn fyrir smærri íslenskar strandbyggðir felst ekki bara í bátunum á sjó, heldur í því að strandveiðar geti haldið uppi heilli keðju starfa á landi sem styrkir búsetu, þjónustu og atvinnulíf.

Það sem háir kerfinu eins og það er í dag er sú að veiðidagar eru takmarkaðir við 48 daga frá maí fram í lok ágúst og afli takmarkaður við 780 kíló.
Til þess að geta haldið upp heilu byggðarlögunum þarf algjöra kerfis og lagabreytingu á strandveiðikerfinu og raun að umbylta því algjörlega frá grunni ef það ætti að geta gengið upp.

Það er því ljóst eins og staðan er í dag að slíkar breytingar eru ekki á dagskrá stjórnvalda og hætt við að stórútgerðirnar mundu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að koma í veg fyrir slíkar breytingar þó það hafi sýnt sig eftir tæpa hálfa öld að kvótakerfið hefur lagt margar byggðir á íslandi nánast í eyði en með inngöngu í ESB gæti verið hægt að snúa þeirri þróun við með tímanum.

Heimildaskrá
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, Small-scale fisheries.
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, FAMENET.
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, Territorial cohesion.

Greinin er unnin með aðstoð ChatGPT.

Skoðað: 55

Jack Daniels

Jack Hrafnkell Daníelsson er fæddur í lok janúar 1965 í Reykjavík en ólst upp á sveitabæ á Snæfellsnesi.
Ég hef alltaf haft mikin áhuga á fréttum og stjórnmálum ásamt öllu því sem fylgr því en eitt af því er þegar stjórnmálafólk getur ekki verið heiðarlegt.
Ég hef á síðari árum einbeitt mér mest að skrfum um málefni öryrkja, aldraðra og þeirra sem erfiðast eiga með að verja sig gagnvart því gríðarlega óréttlæti sem þessir hópar þurfa að búa við.
Ég hef alltaf átt erfitt með að horfa upp á óréttlæti og slæma framkomu við minnihlutahópa því stofnaði ég þennan vettvang til að leyfa rödd þeirra að heyrast í þjóðfélaginu.
Í seinni tíð hef ég meira einbeitt mér að því að skoða staðreyndavillur í umræðunni, benda á þær og sýna fram á staðreyndir með heimildum, tenglum og rökum.