Umræðan um Evrópusambandið á Íslandi hefur aftur farið á fullt skrið eftir að ríkisstjórnin lagði fram áform um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 um hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður við ESB. Samkvæmt Reuters yrði það aðeins atkvæði um að hefja viðræður á ný, en ef niðurstaðan úr samningunum yrði síðar talin ásættanleg þyrfti sérstakt, annað þjóðaratkvæði um sjálfan aðildarsamninginn.
Í þessari umræðu hefur Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, haldið fram ýmsu sem stenst illa þegar borið er saman við opinber gögn, formlegt aðildarferli ESB og stöðu Íslands gagnvart sambandinu í dag. RÚV greindi meðal annars frá því 6. mars að hann sakaði ríkisstjórnina um blekkingar og um að túlka umboð sitt of frjálslega, og 10. mars um að hann hefði sakað utanríkisráðherra um að fara „á bak við þjóðina“.
Það er fullkomlega eðlilegt að vera á móti ESB-aðild. Það er jafnvel eðlilegt að vara við henni af fullum þunga. En það er ekki eðlilegt að byggja þá andstöðu á staðleysum.
Hér eru fimm dæmi um fullyrðingar sem hafa verið settar fram í þessari umræðu og hvers vegna þær standast ekki.
1. Að þjóðaratkvæði um framhald viðræðna sé í raun leynileg atkvæðagreiðsla um inngöngu
Mesta blekkingin í málflutningi andstæðinga ESB er að reyna að rugla saman þremur ólíkum hlutum. Umsókn, viðræðum og aðild. Þetta er ekki sami hluturinn.
Samkvæmt framkvæmdastjórn ESB er aðildarferlið þríþætt.
Fyrst verður ríki umsóknarríki eða umsækjandi, síðan fara fram formlegar aðildarviðræður, og loks getur ríki gengið í sambandið þegar samningum er lokið og báðir aðilar eru sáttir.
Framkvæmdastjórnin segir skýrt að það, að verða umsóknarríki eða fara í ferli þýði ekki sjálfkrafa að formlegar viðræður hefjist eða að aðild sé samþykkt.
Hún segir jafnframt að viðræður geti aðeins hafist með samhljóða ákvörðun allra ESB ríkja og að hraði ferlisins ráðist af því hversu langt umsóknarríkið er komið í aðlögun og samningum.
Þetta skiptir öllu máli. Þjóðaratkvæðið sem boðað hefur verið snýst ekki um hvort Ísland gangi í ESB. Það snýst um hvort Ísland eigi að fara aftur að samningaborðinu. Reuters, AP og opinber upplýsingasíða íslenskra stjórnvalda um málið lýsa þessu á sama veg: já í þjóðaratkvæði myndi opna á aðildarviðræður á ný, en endanlegur aðildarsamningur þyrfti svo sérstakt samþykki síðar.
Nei mundi hins vegar þýða að ekki væri farið af stað í aðildarviðræður.
Þegar stjórnmálamaður talar eins og þjóðin sé með atkvæði um framhald viðræðna að „kjósa sig inn í ESB“, þá er hann ekki að einfalda málið. Hann er að afbaka það. Að kjósa um að skoða samning er ekki það sama og að samþykkja hann.
Það er nákvæmlega jafn rangt og að halda því fram að sá sem samþykkir að fara í húsaskoðun sé þar með búinn að kaupa húsið.
2. Að Ísland „missi fiskimiðin“ sjálfkrafa með því einu að hefja aðildarviðræður
Önnur síendurtekin hræðsluáróðurstækni er að tala eins og Ísland afhendi Brussel yfirráð yfir fiskimiðunum um leið og viðræðum er hleypt af stað.
Þetta er einfaldlega ósatt.
Samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjórnar ESB um stöðu Íslands í aðildarferlinu hafði Ísland þegar árið 2013 opnað 27 samningskafla og lokað 11 þeirra tímabundið áður en viðræðurnar voru settar á ís. Það eitt sýnir að sjávarútvegsmál, eins og önnur stór mál, eru hluti af samningsferli en ekki sjálfvirk uppgjöf fullveldis.
Evrópuþingið bendir enn fremur á að Ísland sé nú þegar mjög nátengt Evrópusambandinu í gegnum EES, en að EES samningurinn taki ekki upp sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB.
Ísland er því nú utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu, og ef til aðildarviðræðna kæmi væri staða sjávarútvegsins samningsatriði eins og önnur aðildarmál.
Þetta er lykilatriði þar sem aðildarviðræður eru einmitt vettvangurinn þar sem ríki reynir að verja hagsmuni sína, skilgreina aðlögun, ná fram sérlausnum, tímabundnum útfærslum eða öðrum samningsniðurstöðum.
Að halda því fram að viðræðurnar sjálfar jafngildi því að „gefa fiskimiðin“ er því ekki lýsing á ferlinu heldur tilraun til að fæla fólk frá því að fá yfirhöfuð að sjá hvaða samningur gæti legið á borðinu.
Það er alveg hægt að vera þeirrar skoðunar að áhættan fyrir íslenskan sjávarútveg sé of mikil en það er pólitísk afstaða.
En það er ekki staðreynd að viðræðurnar einar og sér svipti Ísland stjórn eða eignarrétti yfir auðlindum sínum.
Sú staðhæfing stenst ekki.
3. Að ESB-aðild þýði að Ísland „misti fullveldi sitt“
Þetta er líklega algengasta stóra setningin í allri ESB umræðunni að aðild að Evrópusambandinu jafngildi því að Ísland hætti í raun að vera sjálfstætt ríki.
Hún hljómar stórkostlega, en hún er rangt sett fram.
Ákvörðunarkerfi ESB er opinbert og vel skjalfest. Í ráðinu eru sum mál afgreidd með auknum meirihluta, en önnur viðkvæm mál krefjast samhljóða samþykkis allra aðildarríkja. Ráðið sjálft útskýrir þetta með skýrum hætti á opinberum vef sínum.
Það eitt dregur úr þeirri blekkingarmynd að smáríki „hverfi“ inn í eitthvert miðstýrt kerfi þar sem þau hafi ekkert um málin að segja.
Fullveldi í nútímaheimi er ekki það sama og algjör einangrun. Aðildarríki ESB framselja ákveðna valdþætti með samningum, rétt eins og ríki gera í NATO, EES, Schengen og fjölda annarra alþjóðasamninga en þau hætta ekki að vera ríki.
Þau halda áfram að vera með eigin ríkisstjórnir, eigin þing, eigin dómstóla og eigin stjórnarskrárbundnu stjórnskipan. Reuters benti nýlega á að Ísland sé nú þegar inni í innri markaði EES, Schengen og EFTA, en að full aðild myndi færa landinu beina aðkomu að stofnunum sambandsins.
Raunar er staðan sú að Ísland er nú þegar skuldbundið til að taka upp stóran hluta ESB-reglna í gegnum EES. Evrópuþingið orðar það þannig að EES-samningurinn krefjist þess að Ísland taki upp viðeigandi ESB-löggjöf, þótt Ísland taki ekki formlegan þátt í ákvarðanatöku ESB. Ísland hafi viss áhrif á undirbúningsstigi, meðal annars í nefndum og vinnuhópum, en hafi ekki formlegan atkvæðisrétt þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar.
Þess vegna er „fullveldisrökin“ oft sett fram á hvolf. Í dag býr Ísland þegar við það að innleiða verulegan hluta reglna úr Brussel án þess að eiga sæti við endanlega borðið. Deilan snýst því ekki um „fullveldi eða ekkert fullveldi“, heldur um það hvort betra sé að halda áfram í núverandi stöðu með takmörkuð áhrif eða færa áhrifin inn í stofnanakerfið með fullri aðild.
4. Að Ísland hefði „ekkert að segja“ innan ESB
Þessi fullyrðing hrynur um leið og maður skoðar hvernig stofnanir ESB eru skipaðar.
Framkvæmdastjórn ESB hefur einn framkvæmdastjóra eða fulltrúa frá hverju aðildarríki, þó hlutverk hans sé að gæta hagsmuna sambandsins í heild.
Þetta kemur fram á opinberum vef framkvæmdastjórnarinnar og þar segir jafnframt að framkvæmdastjórnin leggi fram lagafrumvörp, fjárhagsáætlanir og stefnumótandi tillögur.
Reuters benti sérstaklega á þetta í fréttaflutningi sínum um Ísland: full aðild myndi veita Íslandi áhrif í lykilstofnunum ESB sem landið hefur ekki í dag.
Að halda því fram að Ísland hefði „ekkert að segja“ er því ekki bara ýkjur heldur öfugmæli.
Réttara væri að segja að Ísland hefur nú þegar áhrif, en þau eru óbein og takmörkuð.
Með aðild yrðu áhrifin formlegri, sýnilegri og lýðræðislega skýrari. Smáríki verða auðvitað aldrei jafn áhrifamikil og Þýskaland eða Frakkland en það er allt annað en að hafa „ekkert að segja“.
Malta, Eistland, Lettland, Slóvenía og Lúxemborg eru ekki horfin af kortinu af því þau eru í ESB.
Þau nýta sér kerfið, semja innan þess og verja sín mál.
5. Að ríkisstjórnin eða utanríkisráðherra séu að fara „á bak við þjóðina“
Þetta er pólitískt slagorð sem hljómar vel í ræðupúlti, en það stenst illa þegar ferlið er skoðað. Reuters sagði skýrt frá því að boðað væri til þjóðaratkvæðis um hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju, og að annað þjóðaratkvæði yrði síðan nauðsynlegt um endanlegan samning ef af honum yrði. AP greindi frá hinu sama.
Lýðræðislega séð er því erfitt að finna hvað gæti talist meira „fyrir framan þjóðina“ en einmitt tvíþætt þjóðaratkvæðisferli, fyrst um það hvort kanna eigi málið til fulls og síðar um það hvort samþykkja eigi niðurstöðuna.
Að lýsa slíku ferli sem því að fara á bak við þjóðina er annaðhvort mjög slök röksemdafærsla eða meðvituð tilraun til að kynda undir tortryggni.
Þvert á móti mætti halda því fram að það væri andlýðræðislegt að neita þjóðinni um að sjá hvaða samningur væri mögulegur og neita henni síðan um að kjósa um hann.
Viðræður eru upplýsingasöfnun, hagsmunagæsla og samningatækni. Þær eru ekki valdarán.
Niðurstaðan: Andstaða við ESB má vera hörð – en hún má ekki byggjast á ósannindum
Enginn þarf að vera fylgjandi ESB til að sjá að stór hluti af málflutningi Sigmundar Davíðs um málið er annaðhvort rangur, villandi eða settur fram með þeim hætti að almenningur á að halda að viðræður séu það sama og aðild, að samningaborðið sé sama og uppgjöf, og að þjóðaratkvæði séu einhvers konar leynileg leið fram hjá þjóðarviljanum. Gögnin segja annað. Aðildarferlið er margþætt, Ísland stöðvaði viðræðurnar sjálft 2013, EES gerir Ísland nú þegar að þátttakanda í stórum hluta regluverks ESB, og full aðild myndi auka formleg áhrif Íslands innan stofnana sambandsins, ekki afnema þau.
Þess vegna á kjarninn í þessari umræðu ekki að vera hræðsluáróður heldur heiðarleiki.
Andstæðingar aðildar mega halda fram að sjávarútvegur sé í hættu, að myntmál séu flókin, að valdframsal sé of mikið eða að þjóðhagslegur ávinningur sé of óviss.
Allt eru það lögmætar pólitískar línur en þeir mega ekki þykjast vera að verja lýðræði með því að rugla saman viðræðum og aðild, né verja fullveldi með því að þegja yfir þeirri staðreynd að Ísland tekur nú þegar upp fjölda ESB-reglna án formlegs atkvæðisréttar.
Þjóðin á betra skilið en það. Hún á skilið hreina umræðu, skýr hugtök og staðreyndir áður en hún kýs.
Ef stjórnmálamenn treysta ekki málstað sínum nema með rangfærslum, þá segir það meira um veikleika málstaðarins en um styrk hans.
Sigmundur Davíð er ekki að vinna að hag íslensku þjóðarinar með því að fara með ósannindi og rangfærslur sem auðvelt er að hrekja, það eina sem hann hefur upp úr því vantraust og tortryggni almennings sem getur hugsað af skynsemi en lætur ekki stjórna sér með því að trúa hverju sem er, frá hverjum sem er um hvað sem er.
Skynsamt fólk hugsar, leitar sér upplýsinga og kemst að niðurstöðu út frá þeim. Það að trúa í blindni er veikleiki.
Í næsta pistli skoðum við formann Sjálfstæðisflokksins og þær rangfærslur sem hún hefur farið með í umræðum um ESB.
Skoðað: 22
